گشت و گذاری در استان قم

استان قم براساس آخرین تقسیمات كشوری دارای یك شهرستان ( قم) ، چهاربخش ، نه دهستان و 292 روستا وسه شهر با نام های  قم ، كهك وجعفریه است .

1- بخش مركزی :

این بخش وسیع ترین و پرجمعیت ترین بخش شهرستان قم است . بخش مركزی ، شامل شهرقم وسه دهستان قمرود ، قنوات و راهجرد است . بیشترین تعداد آبادی های استان نیز دراین بخش قرار دارد.

برخی مراكز زیارتی ودیدنی : آستانه حضرت معصومه (س) و موزه آن ، مسجد صاحب الزمان (ع) در جمكران ، مسجد جامع قم ، امامزاده شاه احمد قاسم ( ع) ، امامزاده سید سربخش (ع) ، مقابر باغ گنبد سبز، چهل اختران ، منزل حضرت امام خمینی (ره) ، تیمچه ی بزرگ و بازار قم ، شاهزاده حمزه (ع) ، دریاچه ی نمك ، دربهشت ، امامزاده شاه ابراهیم ( ع) ، امامزاده سیدعلی (ع) ، امامزاده ناصر (ع) ،امامزاده معصوم (ع) ، امامزاده جمال (ع) ، امامزاده علی بن جعفر (ع) ، چهار امامزاده ، مزار میرزای قمی ، مزار زكریا بن آدم ، مسجد جامع ، مسجد كوه خضر ، پنج امامزاده و سرو پانصد ساله ی محوطه آن، امامزاده طیب و طاهر (ع) ، شش امامزاده ، پارك ملی كویر، خانه ی حاج قلی خان ، خانه جهانگیر خان ، مدرسه غیاثیه ، حمام حاج عسگرخان ، خانه ی زند ، آرامگاه پروین اعتصامی ، پارك بازی هفتاد و دو تن ، پارك بازی سالاریه ، قلعه سنگی قمرود و...

2 - بخش كهك :

این بخش درجنوب استان قم قرار دارد و مركز آن شهركهك است. این بخش از نظر جمعیت بعد از بخش مركزی و در مكان دوم قرار دارد. بخش كهك از دهستان های كهك ، نیزار و فردو تشكیل شده است .

برخی مراكز زیارتی ودیدنی

امامزاده معصومه (س) كه به زینت خاتون نیز شهرت دارد. خانه ی ملاصدرا ، امامزاده اسماعیل (ع) ، امامزاده عبدالله (ع) ، امامزاده هادی (ع) ، امامزاده ابراهیم (ع) ، امامزاده غایب ( ع) ، امامزاده طاهر (ع) ، روستای ییلاقی وشنوه ، شهر  كهك و...

3- بخش خلجستان :

در غرب استان قم قرار دارد و مركز آن شهر دستجرد است . بخش خلجستان شامل دو دهستان قاهان و دستجرد است.

برخی مراكز زیارتی ودیدنی : امامزاده هادی (ع) ، امامزاده ام سلمه و ام كلمه (س) ، امامزاده زكریا (ع) ، امامزاده عبدالله ( ع) ، روستای ییلاقی نایه ، روستای جمیزقان و...

2- بخش جعفرآباد: درشمال غربی استان قم قرار دارد و مركز آن شهر جعفریه و دارای یك دهستان به نام جعفرآباد است.

آثار تاریخی

این استان با توجه به پیشینه تاریخی پیش از اسلام و معماری غنی دوران اسلامی دارای بناها ، محوطه ها وتپه های تاریخی متعددی است كه با توجه به بررسی های به عمل آمده ، 330 اثر از این مجموعه آثار ، شامل مقبره های متبركه ، مساجد ، مدارس تاریخی ، كاروانسراها ، قلعه ها ، میل ها و مناره ها ، آب انبارها ، تپه های باستانی و ... مورد شناسایی قرار گرفته وازاین تعداد 115 اثر در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسیده است.

زیارتگاه ها

علاوه بر مرقد مطهر حضرت معصومه (س) تعداد دیگری از فرزندان ائمه ی معصومین نیز دراین استان آرمیده اند. براساس اسناد موجود در اداره ی كل اوقاف ، تعداد 100 بقعه دراین استان شناسایی شده كه در برخی از بُقاع ، دو امامزاده  و چهارامامزاده و در یك مورد حتی چهل امامزاده مدفونند. شواهد و اسناد موجود به وجود 270 امامزاده شناسایی شده گواهی می دهد. درذیل به چند نمونه كه آثاری از معماری گذشته در آنها مشهود است ، اشاره می شود.

آستان مقدس حضرت معصومه (س)

معماری بارگاه نورانی حضرت فاطمه معصومه(س) به نیمه دوم سده دوم هـ . ق باز می گردد . به استناد كتب تاریخی ، این بنا همچنان پابرجا بود تا این كه در میانه ی سده ی پنجم ه . ق ( 429 – 465 هـ . ق) توسط امیر ابوالفضل عراقی از رجال دوره طغرل اول سلجوقی تجدید بنا شد. با آغاز سده دهم هـ . ق و شروع فرمانروایی سلسله صفوی ، آستانه قم بیشتر مورد توجه قرار گرفت . درعصر قاجار، فتحعلی شاه به قم و آستانه مقدسه توجهی خاص مبذول داشت ، چنان كه تزیینات كنونی به همراه رواق ها  و بیوتا ت فعلی اغلب متعلق به آن عهد  است.

گنبد حرم مطهر

اولین گنبدی كه پس ازسایبان حصیری " موسی بن خزرج " بر فراز تربت پاك فاطمه معصومه (س) بنا شد ، قبه ای برجی شكل بود كه به همت حضرت زینب دختر امام جواد (ع) از مصالح آجر و سنگ و گچ دراواسط قرن سوم هـ .ق ساخته شد .

به مرور زمان و پس  از دفن بعضی از بانوان علوی درجوار فاطمه معصومه (س) ، دوگنبد دیگر در كنار گنبد اول ساخته شد. این سه گنبد تا سال 447 هـ . ق برقرار بودند تا این كه درهمان سال " میر ابوالفضل عراقی " وزیر طغرل به تشویق مرحوم شیخ طوسی (ره ) به جای آن سه گنبد ، گنبد مرتفعی را آراسته به نقش ها ی رنگ آمیزی و تزیینات آجری و كاشی بدون ایوان و حجره ها بنا نهادند ، كه شامل تمام قبور سادات و آن بانوان می شد.

درسال 925هـ . ق همین گنبد به همت " شاه بیگی بیگم " دختر شاه اسماعیل ، تجدید بنا و سطح خارجی گنبد با كاشی های معرق آراسته گردید وایوان رفیع با دو مناره در صحن عتیق ساخته شد . درسال 1218 هـ . ق هم زمان با سلطنت فتحعلی شاه ، گنبد مطهر با خشت های طلایی تزیین شد كه تا سال 1379 شمسی باقی ماند.

درسال 1380 به علت تخریب وضع ظاهری گنبد وبرای جلوگیری ازوارد شدن صدمات دیگر به ساختمان گنبد به همت تولیت آستانه مقدسه حضرت آیت الله مسعودی خمینی ، اقدام به بازسازی و تعمیرات اساسی گنبد حرم مطهر شد و به این جهت خشت های طلایی سابق جمع آوری شد. این طرحِ گسترده در حال حاضر با هزینه ای بالغ بر 25 میلیارد ریال در حال انجام است.

مرقد مطهر حضرت (س)

در سال 605 ه . ق " امیر مظفر احمد بن اسماعیل " بزرگ خاندان آل مظفر، بزرگ ترین استاد كاشی ساز آن زمان " محمد بن ابی طاهر كاشی قمی " را به كارِ ساخت و پرداخت كاشی های متنوع مرقد واداشت. او به مدت 8 سال به این كار مشغول بود تا سرانجام در سال 613 ه . ق كاشی های مرقد ، آماده و كار گذاشته شد. اخیراً در سال 1377 شمسی ، مرقد مطهر به شكل جدیدی كه آمیخته ای از كاشی و سنگ است ، تجدید بنا شد و همچنین دیواره های داخلی با سنگ مرمر سبز آراسته گردید.

ضریح مطهر

در سال 965 هـ . ق  به دستور شاه تهماسب صفوی ، درچهار طرف مرقد، ضریح آجری ، آراسته به كاشی ها ی هفت رنگ و كتیبه های معرق بنا شد كه دراطراف آن منافذی باز وجود داشت تا هم مرقد دیده شود  و هم زایران نذورات خود را داخل ضریح بریزند.

بعد از چند سال ضریحی از فولاد سفید و شفاف در روی ضریح آجری قرار داده شد. درسال 1230 هـ .ق فتحعلی شاه همان ضریح را نقره پوش كرد. این ضریح به مرور زمان فرسوده شد و در سال 1280 هـ. ق  ضریحی كه از نقره ضریح سابق و نقره های موجود در خزانه ساخته شده بود، به جای آن نصب گردید.

این ضریح چندین مرتبه تجدید بنا واصلاح شد و سال های متمادی روی مرقد حضرت باقی بود تا این كه درسال 1368 هـ .ق برابر با سال 1348 شمسی ، به دستور تولیت آن زمان ، شكل ضریح  را تغییر دادند و ضریحی با ظرایف و شاهكارهای هنری  ویژه به جای آن نصب نمودند. این ضریح كه طی سالیان گذشته همچنان برفراز تربت نورانی حضرت موجود بوده است ، در اسفند ماه 1380 شمسی ، مورد اصلاحات و تعمیرات اساسی قرار گرفت و مرمت های ضروری انجام شد.

ایوان های حرم مطهر

ایوان طلا : ایوان طلا و دو ایوان كوچك تر كنار آن كه درشمال روضه مقدسه واقعند، درسال 925 هـ .ق هنگام تجدید بنای  گنبد و احداث صحن عتیق و گلدسته های آن ساخته شد. بر فراز این ایوان كتیبه ای به خط ثلث سفید در زمینه لاجوردی ، گرداگرد ایوان دیده می شود كه متن آن را حدیث نورانی " الا ومن مات علی حب آل محمد مات شهید ا..." تشكیل می دهد.

پس از این كتیبه ، بدنه ایوان تا دومتر ، آراسته به كاشی های معرق است و بعد  از آن كتیبه سراسر ی دیگری به چشم می خورد و بالای آن مقرنس های سقف ایوان با خشت های طلا پوشیده شده است.

دو ایوان كوتاه تر در دو طرف ایوان طلا قراردارد كه به كاشی های معرق آراسته شده است .

ایوان آینه

درجانب شرق حرم مطهر نیز ایوانی مرتفع قرار دارد كه به خاطرآینه كاری آن ، به ایوان " آینه " معروف است . پایین دیوار آن به بلندی بیش از یك متر سنگ مرمر به كار رفته و هر بدنه ی آن با یك قطعه سنگ آراسته شده واز بالای آنها بدنه ی ایوان تا سقف ، آینه كاری شده است . در كمربند ایوان ، كتیبه ای سراسری از سنگ مرمر وجود دارد كه به خط ثلث آیه شریفه " الله نور السموات والارض ..." برآن نقش بسته است .

میان ایوان ورواق شرقی حرم ، ایوانچه ای است كه مانند ایوان اصلی با آینه كاری تزیین شده و بر سر درآن حدیث شریف " من زار فاطمه بقم قله الجنه " به خط نستعلیق مشكی ، دیده می شود. این مجموعه هنری شگفت انگیز از كارهای ارزشمند هنرمند مشهور دوره قاجار " استاد حسن معمار قمی" است كه هم زمان  با بنای صحن نو ،  به دستور " میرزا علی اصغر خان اتابك " ، صدر اعظم بنا شد.

گلدسته ها

مناره های صحن عتیق : در صحن عتیق بر فراز ایوان طلا  دو مأذنه ی استوانه ای رفیع قرار دارد . پوشش مأذنه ها كاشی گرهی به شكل مارپیچ است كه در میان پیچ ها نام های مبارك " الله " ، " محمد "، " علی" به خط بنایی خوانده می شود. این مأذنه ها به دستور " محمد حسن خان شاهسون شهاب الملك ". درسال 1285 هـ. ق بنا شدند و قبه ی آنها در سال 1301 هـ. ق طلا كاری شد.

مناره ها ی ایوان آینه

بر فراز پایه های دو طرف ایوان دو مأذنه است كه از بلندترین بناهای آستانه هستند. دربالای مأذنه ها كتیبه ای با پهنای حدود یك متر دیده می شود كه متن آن  در یكی از مأذنه ها " لاحول و لا قوه الا با الله العالی العظیم "  و در دیگری " سبحان الله والحمدالله و لا اله الا الله و الله اكبر" است.

پوشش هر دو مأذنه از بالا تا پایین سرتا سر،  كاشی  گرهی است كه در میان آنها نام های پروردگار متعال خوانده می شود.

مأذنه ها ی صحن بزرگ : دو مأذنه نیز در صحن بزرگ ( نو یا اتابك) وجود دارد كه  روبه روی ایوان آینه واقع شده است و تا سال های  اخیر نیز مؤذنین در بالای آنها اذان و مناجات خوانی داشتند . این دو مأذنه  نیز زیبایی خاصی را در صحن ایجاد نموده است.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

مساجد حرم مطهر حضرت معصومه

عنوان مسجد بر این مكان های مقدسه صرفاً نام گذاری است و احكام خاص مسجد دراین مكان ها وجود ندارد؛ از این رو اموات و بزرگان از علما و مراجع ، دراین رواق ها دفن شده اند. از مجموعه ی آستانه و حرم مطهر دو نقطه دارای احكام مسجد است .

-        محوطه جلوی محراب مسجد طباطبایی

-        محوطه ای در رواق بالا سر حضرت (س)

به این ترتیب بعدها نام مسجد بر مجموعه ی اطراف نیز گذارده شد.

مسجد بالاسر:

مسجد بالا سر از زیباترین رواق های آستانه و محل تشكیل مجالس عمومی و نماز جماعت ، در دوران صفویه به عنوان میهمان سرای آستانه شمرده می شد كه در عهد قاجاریه تجدید بنا شد  وبه عنوان بزرگ ترین مكان سرپوشیده از اماكن متبركه آستانه به شمارآمد . این فضا در سال 1338 هـ. ق با ضمیمه شدن زمینی در غرب مسجد ، افزایش یافت و برسه ستون قطور آجری استوار شد .تا زمانی كه مسجد اعظم با آن وسعت و زیبایی خاص ساخته شد و از آن جا كه دیگر بنای قدیمی مسجد بالا سر بین ساختمان عظیم حرم مطهر و مسجد اعظم نوبنیاد نمای خوبی نداشت ، متولی وقت به تجدید بنای آن اقدام نمود؛ ساختمان قدیمی حذف و به جای آن عمارتی رفیع با خصوصیات ویژه معماری بنا شد كه امروزه یكی از با شكوه ترین اماكن متبركه حرم مطهر محسوب می شود.

مسجد طباطبایی

:مسجد طباطبایی با گنبد پنجاه ستونی ، به جای صحن زنانه ی " قدیم " درجنوب روضه ی مطهره ساخته شده است. بانی این گنبد مرتفع و مسجد با عظمت مرحوم " حجة الاسلام حاج آقا محمد طباطبایی " فرزند مرحوم " آیت الله حاج آقا حسین قمی " است . بنای این مسجد از سال 1360تا 1370 هـ . ق  طول كشید .

مسجد شهید مطهری:

این مسجد به جای موزه سابق ساخته شده و با كاشی كاری های جدید جلوه زیبایی دارد. بیشتر مراسم مذهبی حرم مطهر دراین محل برگزار می شود.

رواق ها

محدوده  نزدیك تر به ضریح مطهر را رواق می نامند.

رواق بالا سر

: شامل همان محوطه ای است كه بین مسجد بالا سر تا ضریح مطهر را در برگرفته است. فضای این رواق با آینه كاری وگچكاری های بسیار زیبا آراسته شده و محل زیارت مؤمنین است .

رواق دارالحفاظ :

محوطه بین ایوان طلا وضریح مطهر است كه از سابق دراین محل خادمین و قاریان قرآن مراسم ویژه ای داشتند.هم اكنون نیز خطبه شامگاهی خدام دراین محل انجام می شود.

رواق آینه، شهید بهشتی

: در بخش زنانه وپایین پای حضرت (س) قرار دارد. با تعمیراتی كه درسال های اخیر دراین مكان انجام شده ، محل بسیار با صفا و نورانی برای زیارت خواهران فراهم آمده است.

رواق پیشرو:

محوطه ی بین مسجد طباطبایی و ضریح مطهر كه سالها محل برگزاری مراسم خطبه صبحگاهی و عرض ادب خدام آستانه مقدسه بود. این سنت حسنه هم اكنون نیز ادامه دارد.

صحن های حرم مطهر

صحن نو( اتابكی) : این صحن زیبا دارای چهار ایوان شمالی، جنوبی، شرقی وغربی است . ایوان شمالی آن ، ورودی ازمیدان آستانه وایوان جنوبی ورود ی از طرف قبله و ایوان شرقی ورودی خیابان ارم وایوان غربی همان ایوان آینه است. درهر كدام از این ایوان های یاد شده ظرایف و آثار هنری و معماری خاصی به كار رفته است كه نظر هر بیننده ی هنر دوست را به خود جلب می نماید.

وجود این ایوان ها ی مجلل ، به ویژه ایوان آینه و قرار گرفتن حوض چند ضلعی در وسط صحن مطهر با خصوصیات موجود در آن ، زیبایی این مكان مقدس را چند برابر كرده است . این صحن از آثار " میرزا علی اصغر خان صدراعظم " ا ست و بنای آن از سال 1295 تا 1303 هـ. ق طول كشیده است.

صحن عتیق ( قدیم )

:صحن عتیق واقع در شمال روضه مباركه ، اولین صحن است كه در این بارگاه مباركه بنا شده است. این صحن را چهار ایوان زیبا فرا گرفته است . ایوانی با عظمت در جنوب كه همان ایوان طلا است ورودی صحن به روضه مطهره است . ایوانی در شمال كه ورودی فیضیه به صحن را تشكیل می دهد و ایوانی در غرب كه ورودی مسجد اعظم به صحن است . در شرق ، ایوان ورودی صحن عتیق به صحن نوقرار دارد.این صحن كه درعین كوچك بودن به خاطر داشتن ایوان های مجلل و حجرات متعدد در اطراف ، از زیبایی خاص برخورداراست. به دستور" شاه بیگی بیگم " دختر شاه اسماعیل صفوی در سال 925 هـ. ق بنا شد. از سال 1377 شمسی نیز به دستورتولیت آستانه مقدسه تعمیرات اساسی دراین صحن و مقابر اطراف آن شروع شده و همچنان ادامه دارد و به زودی شاهد یكی از جلوه های هنر اسلامی و تركیب ناهماهنگ در جهات مختلف صحن خواهیم بود.

طرح توسعه حرم مطهر

ازسال 1378 ش طرح توسعه حرم مطهر به عنوان یك طرح ملی مطرح شد. این طرح كه توسط وزارت مسكن اجرا و در اختیارآستانه مقدسه قرار می گیرد، دارای خصوصیات ویژه ای است كه اجمالا" می توان از دو شبستان بزرگ ، دو صحن و توابع دیگر آن نام برد .

مساحت مجموعه بناهای آستانه13,527 متر مربع است كه 1,914 متر مربع آن را زیر بنای گنبد، ایوان های شمالی ، جنوبی و شرقی ، مسجد بالا سر و مقابر شاهان صفوی در برگرفته است.

معماران ، خطاطان ، كاشی كاران ، آینه كاران وهنرمندان بسیار در طول صدها سال این مجموعه زیبا را ساخته و به بهترین شكل تزیین كرده اند كه اسامی بسیاری از آنان دركتیبه ها قابل رؤیت است . مانند:

خوش نویسان

: محمد رضا امامی ، خوش نویس سه كتیبه دوره صفوی ؛ سید علی حسینی ، خوش نویس كتیبه ی روی ضریح و ملا ابوطالب ، قمی خوش نویس كتیبه گنبد شاه سلیمان از دوره صفویه ؛ نور اصفهانی خوش نویس كتیبه ایوان طلا و مهدی ملك الكتاب خوش نویس كتیبه ساقه گنبد از دوره قاجاریه.

كاشی كاران:

حاجی غلامعلی ، كاشی ساز كتیبه ای در مقبره شاه صفی از دوره صفویه ؛ محمد بن ابی طاهر كاشی ساز و ابو زید خوش نویس وكاشی ساز كاشی های مرقد از سده هفتم هـ . ق

کتاب میراث فرهنگی استان قم

معرفی مساجد استان قم

مسجد اعظم

مسجد اعظم قم در كنار آستانه حضرت معصومه (س) و در سمت غرب آن قرار دارد. این مسجد به سعی و اهتمام حضرت آیت الله العظمی  بروجردی ( ره) توسط  استاد "  حسین بن محمد معمار" معروف به " لرزاده " بنا شد و كلنگ اول آن در روز یازدهم ذیقعده سال 1373 هـ . ق ( مصادف با روز میلاد حضرت علی بن موسی الرضا) به دست توانای آن عالم ربانی زده شد . مرقد آیت الله بروجردی درهمین مكان قرار دارد.

این مسجد كه به دلیل عظمت و بزرگی ، مسجد اعظم نام گرفته ازجمله مساجد سه ایوانی است. این مسجد عظیم مشتمل بر یك مقصوره وسیع ، گنبد مرتفع ، ایوان معظم ، دو گوشوار، چهل ستون ، كتابخانه جامع و سایر بیوتات است . دربنای این مسجد تلفیقی از سبك قدیم با اسلوب ساختمانی جدید به كار رفته و مقصوره  و گنبد و گلدسته ها به سبك باستانی و سبك كنونی ، ولی چهل ستون ها با نقشه روز بنا شده است:

مقصوره این مسجد كه از نظر وسعت و زینت درعالم اسلام كم نظیر و حتی بی نظیر است، تمامی آراسته به كاشی كاری معرق بالای ازاره مرمری است.

معمارمسجد برای استحكام گنبد ، استخوان بندی و اسكلت آن را با مفتول به پاداشت و در سربند مفاصل آن با اكسیژن جوشكاری به عمل آورد و سپس از هرطرف ، این اسكلت فلزی را با آجر پوشاند. به این ترتیب طرفین آن از داخل و خارج ، جداری به قطر چهارده آجر، هر طرف هفت ردیف با ملاتی كه متشكل از سیمان، آهك و ماسه بود، پوشیده شد. ازاین رو عمر این مسجد را تا هزار سال پیش بینی نموده اند.

قاعده گنبد از خارج و داخل چهار ضلعی متساوی به دهانه 19 و ارتفاع 24 متر با تزیینات متنوع مرمری  و كاشی كاری است كه در چهارگوشه آن نیم طاقی بالا آورده شده و صورت مربع را با نقشه یزدی سازی به شكل فلكه ای در آورده اند و نیز پاطاق پوشش عرقچینی آن را بالا برده اند .

در ضلع جنوبی این مقصوره محرابی مجلل و پنج تركی وجود دارد كه دهانه آن سه وارتفاع آن پنج متر است . این محراب با ازاره مرمری و بدنه وجرزهای كاشی كاری معرق تزیین شده است . پوشش مقرنس خوش قطاری در سه ردیف از كاشی های شفاف خوش رنگ و لعابی است كه در سینه آن ترنجی نمودار و در میانه به خط ثلث طلایی كلمه مبارك " الله " خوانده می شود. گنبد و بقیه اجزای مسجد نیز مملو از هنر معماری و تزیینات فراوان است . شبستانِ گنبددارِ مسجد كه سراسر مزین به كاشی های  معرق است ، در ضلع جنوبی صحن قرار دارد و از طریق مسیرهای جانبی به دو شبستان ستون دار شرق وغرب مرتبط است.

مجموعه مسجد اعظم از سمت شرق با مسجد بالاسر و صحن عتیق حرم حضرت معصومه (س) و از غرب به خیابان ساحلی رودخانه و از جنوب به خیابان موزه مرتبط است.

مسجد امام حسن عسگری (ع) – جامع عتیق قم

این مسجد به فاصله كمی از حرم حضرت معصومه (س) در ابتدای خیابان آستانه واقع شده است . بنای اولیه مسجد را به زمان امام حسن عسگری (ع) منسوب می دارند كه با اجازه ایشان توسط " احمد بن اسحاق اشعری " وكیل آن حضرت در اواسط سده سوم هـ . ق د ر قم بنا شد.

این مسجد تاكنون چندین بار مرمت وتعمیر شده است ؛ بنابر این قدیمی نیست؛ اما اصل آن به قرن ها پیش باز می گردد كه در هر دوره ای به دست بازسازی سپرده شده است. به هر حال ساختمان این مسجد دیدنی است و در هر گوشه آن هنرهای معماری و تزیینی مشاهده می شود.

مسجد از چهار شبستان ، یك ایوان ویك سرداب زیبا تشكیل شده است .

ایوان مهد علیا صفوی :

این ایوان از آثار " مهدعلیا" همسر یا مادر سلیمان صفوی است كه درسال 1129 هـ . ق بنا شده است. این ایوان به دهانه 11، طول 12 وارتفاع 14 متر، دارای جدار و جِرزهای آجری ومحرابی زیبا و آراسته به گچبری وكتیبه ای كمربندی وپوشش رسمی بندی درسه قسمت با نه غرفه یا صفه های فوقانی است كه با چند درگاه از طرفین به دو شبستان شرقی وغربی مرتبط می شود.

جرزهای طرفین ایوان به قطر چهارمتر و روی هم جرزی سه صفه، محرابی ساخته شده كه صفه اولی و دومی دارای پوشش مقرنس گچی هستند. از صفه دوم دری به غرفه های ایوان باز می شود كه امروزه جلوی آن را مسدود نموده اند.

غرفه های چهار گانه طرفین ایوان با صفه های زیبای جلوی آنها در قطر پایه ساخته شده اند و پوشش آنها مانند پوشش سه صفه جنوبی ، مقرنس گچی است و بغله واسپرشان با نقشه ملات سازی طلایی آراسته شده است . در سینه اسپرِ صفه های مقابل ، قسمت كاشی كاری ورودی آن به خط بنایی ازكاشی های دوالی و در صفه وسطی چهار نام محمد به طور معكوس مشاهده می شود. در صفه طرفین ، چهارنام علی به صورت معكوس خوانده می شود . غرفه های دو طرف ایوان به صفه های مقابل راه دارد.

در كمربند ایوان ، زیر صفه ها كتیبه ای گچبری به خط برجسته ثلث وجود دارد كه روی آن تمام سوره مباركه جمعه و در ادامه آن تاریخ بنا ، با عبارت " فی سنه تسع وعشرین و مائه بعدالالف 1129 ) وسپس هفت آیه از سوره مباركه " تبارك الذی بیده الملك " منتهی به جمله " تكادُ تمیزُ من الغیظ" خوانده می شود.

یكی دیگر از آثار ارزنده هنری این ایوان ، محراب زیبایی به شكل چند ضلعی هفت تركی مزین به گچبری های اصیل و مستند است كه تاریخ ساخت را نیزهمچنان حفظ  كرده است . دهانه محراب دومتر و ارتفاع آن سه متر است و دارای ازاره ای به ارتفاع یك متر و بیست سانتی متر ، مزین به كاشی های منقش هفت رنگ قدیمی است كه بالای آن گچبری با نقشه ملات سازی به صورت آجری دیده می شود كه در كمرگاه آن مقرنس ریزی وجود دارد . كمربندی به عرض سی سانتی متر و روی آن در سینه هریك از اضلاع هفت گانه ، ترنجی ( از طرح های قراردادی هنرهای تزیینی ایران ، و آن ، چهارگوشه ی پیچ و خم داری است كه در وسط آن برگ هایی طراحی شده است . ) اعم از فلكه ای و بیضی مشاهده می شود كه دارای كتیبه ای به خط برجسته ثلثی ریحانی گچبری شده همراه با كنده كاری است . در میان هرترنج عباراتی به شرح زیرخوانده می شود:

در ترنج نخست نوشته شده : " عمل كلب علی بن سلطان القمی ". همین متن درترنج آخر نیز مشاهد ه می شود وهمچنین در كنارآن آمده است : " فی سنة تسع وعشرین ومائه بعد الالف 1129 ".  ترنج های دوم وششم قرینه یكدیگر هستند وروی یكی " یا قاضی الحاجات یا رفیع الدرجات یا مستعان یا سبحان " وروی دیگری هفت نام ازاسامی جلاله به این ترتیب ذكر شده است : " یاغفران یا مستعان یا برهان یا سبحان یا رضوان یا حنان یا منان ". این اسما به صورت دوری رسم شده چنان كه از تداخل " الف "ها نقوش بدیعی تجلی می نماید . روی ترنج های سوم و پنجم در هریك " جناب عدنِ مُفتـَحه لهم الاَبواب " و در ترنج وسطی به صورت معكوس چهار نام حضرت علی( ع ) گچبری شده است.

شبستان ها

:دو طرف ایوان دو گوشوار یا شبستان وجود دارد كه ازهر یك دو درگاه به ایوان و سه درگاه به صحن گشوده می شود و در برابر آنها درهای سراسری یا شبكه آجری نصب شده است. گوشوارغربی به مساحت 12× 11 متر مشتمل برنه چشمه پوش بر فراز چهارستون آجری با محرابی آراسته به كاشی های گرهی ، دوال كشی است . این دوشبستان با ایوان بزرگ در ضلع جنوبی مسجد واقع شده اند.شبستان بزرگ این مسجد با چهل ستون شرقی كه شش چشمه آن در مسیر خیابان قرار گرفته است اكنون دارای بیست وهشت چشمه است كه بر فراز شانزده ستون آجری مضلعِ بیست وچهار نیم ستون حمل شده اند. این چشمه ها با 12 متر عرض و32 متر طول، در نه ردیف ، دارای نه درگاه به جانب صحن مسجد هستند و در برابر آنها درهای چهارلنگه شیشه پوش نصب شده است. این شبستان دارای محرابی آراسته به كاشی كاری گرهی است كه به شبستان آیت الله فیض شهرت دارد؛ زیرا این محراب مصلای ایشان بود و درسال 1360هـ . ق از سوی ایشان تعمیر و تزیین شد. بانی این شبستان مرحوم " حاج علی نقی كاشانی " است.

مقابرالشیوخ :

سر در ورودی مسجد از جلو خان ، دارای ایوانی است به دهانه پنج ، عرض سه و ارتفاع شش متر كه با ازاره سنگی و جِرزهای آجری و پوشش رسمی بندی آراسته به كاشی های دوالی و كاشی كاری های مِعـَقلی تزیین شده است . در كمرگاه آن كتیبه ای از كاشی های خشتی با زمینه لاجوردی وجود دارد كه روی آن به خط سفید ثلث ، آیه شریفه " انما یعمرمساجد الله من امن بالله ..." نوشته شده است.

در انتهای در ورودی مسجد ، كریاس( محوطه ی درون سرای ، خلوت خانه ی شاه یا امیر )  مجللی است به صورت هشت ضلعی مختلف الاضلاع كه در طرف جنوبی وشمالی آن شاه نشینی ساخته شده است و از شاه نشین جنوبی چند در به مقبره بانی " مرحوم حاج علی نقی" باز می شود و از این مقبره مانند مقابرالشیوخ به محوطه قبرستان باز می شده است ؛ چون در اراضی قبرستان مستقلاتی بنا شد، هر چند مرحوم آیت الله فیض یك قطعه زمین به نام برف انداز مسجد، به عرض سه متر پشت دیوار مسجد تهیه نمود، با این حال درهای متعلق به برف انداز هم مسدود گردید . در مجاورت مقبره بانی بقعه دیگری است كه در سابق چهار طاقی مستقل و باستانی در كنارمقبره بابلان بود، مدفن دوازده تن از سادات شریف و محدثین قم است و چون سطح آن را بالا آورده اند، الواح قبور زیرآوار دفن گردیده است.

سرداب وشبستان غربی مسجد :

طرف غربی صحن مسجد به جای سرداب محدود سابق، زیر زمینی وسیع از طرف مرحوم "آیت الله حاج میرزا ابوالفضل زاهدی " یكی ازائمه جماعا ت مسجد درسال 1285 هجری ساخته شد.

این سرداب دارای آبدارخانه و انبار و جایگاه اعتكاف است . این سرداب متشكل از قسمت اول همان زیرزمین سابق بود كه تجدید و تزیین گشت وقسمت دوم كه زیر شبستان بود بعداً به آن اضافه شد . ازاره این زیرزمین از بهترین سنگ های مرمر شفاف و صیقلی بوده است و بالای آن ، جرزها و جدار از آجر تراش و پوشش آن تیرآهنی با نقشه خفته ی رستی و آراسته به كاشی كاری مِعـَقلی است كه بر فراز سی و دو ستون لوله آهنی قرار گرفته است . در این زیر زمین دو محراب زیبا ، هر كدام در یك قسمت آن ساخته شده است كه جرزها و جبهه و بدنه ی آن با كاشی كاری معرق خوش نقش و لعابی تزیین یافته است. این كاشی كاری سه طرف محراب را فراگرفته و لبه ی محراب به طُرّه پیچ  فیروزه فام ظریفی آراسته است و در سینه آن ترنجی از كاشی و درون آن كلمه " الله جل جلا له" با خط ثلث طلایی رنگی از كاشی های خشتی به طول 9 متر كه سراسر ضلع جنوبی قسمت مؤخّر سرداب را زینت بخشیده است و روی آن به خط ثلث سفید ، سوره مباركه " والشمس " نوشته شده است . در ضلع جنوبی سرداب نیز آبدارخانه و مخزن جامعی است كه راهرو و مسجد كه طرف بلوار قرار دارد، از بالای آن می گذرد.

در ضلع شرقی سرداب ( زیرزمین ) محوطه ای به عرض سه و ارتفاع دو و نیم متر است كه زیر صحن مسجد قرار دارد و به وسیله در و پنجره ای از محوطه سرداب متمایز می شود؛ همچنین جایگاهی برای اعتكاف است و احیاناً راهروی از جلو راه پله تا آبدارخانه است كه جهت رفت و آمد خدمتگزاران مجلس هنگام تشكیل صفوف و یا لحظات اجتماع مردم در سرداب ، استفاده می شود. ( البته همان گونه كه قبلاً بیان شد تغییراتی در ساختمان این مسجد روی داده است؛ اما برای آن كه مطالعه كنندگان محترم با ساختمان های قدیمی تراین مسجد آشنایی بیشتری پیدا نمایند، مطالب ارائه شده مربوط به آن زمان می باشد).

شبستان نوبنیاد غربی:

روی قسمت مقدم سرداب مهتابی است و بر بالای قسمت مؤخر آن شبستانی است كه كف آن از سطح مهتابی حدود یك متر ارتفاع دارد.

این بنای مجلل به عرض 12، طول 32 و ارتفاع 8 متر با همكاری نیكوكاران زیر نظر حضرت آیت الله زاهدی ساخته شده كه دارای هشت درگاه نیم تنه به طرف بلوار، سه درگاه به خیابان آذر وهشت درگاه تمام به سوی مهتابی است كه جلو آنها درهای آهنی شیشه پوش نصب شده است .

از این شبستان یك درمورب در جهت زاویه شمال غربی، محل تلاقی بلوار با خیابان وجود دارد و در طرفین این درگاه و دریچه ، نیم تنه ، و در جبهه ی آن كتبیه ای از این شبستان نیز دارای ویژگی ها ی مهم معماری سنتی ایران است.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

مسجد جامع قم

در قرن سوم هجری یكی از علما و محدثین قم به نام " ابوالصدیم حسین بن علی بن آ دم اشعری " كه در زمره صحابه حضرت امام علی التقی (ع) وحضرت امام حسن عسگری (ع) به شمار می رفت، مسجدی در قم بنا كرد. طبق نوشته كتاب تاریخ قدیم قم كه در قرن چهارم هجری نوشته شده است . معلوم نیست كه محل آن مسجد  دركدام یك از مكان های زیر بوده است :

- مسجدی به نام مسجد جامع كه در یكی از محله های قدیمی قم ، نزدیك دروازه ی ری واقع شده است.

- مسجدی كه اكنون به نام امام حسن عسگری شناخته می شود.

- مسجدی كه در حدود خاكفرج  و اراضی كمیدان واقع بوده و اكنون اثری از آن به جای نمانده  و به احتمال قوی وبه موجب قراین تاریخی همین مسجد بوده است.

- مسجدی كه اكنون برجاست و به نام مسجد جامع قم شناخته می شود و همان است كه درمحله مسجد جامع ، درخیابان آذر و نزدیك دروازه  ری واقع شده است.

- مسجد جامع عتیق و تاریخی قم مجموعه ای از بناهای چند عصر و از جمله مساجد دو ایوانی به شكل مربع مستطیل است . اسكلت اصلی گنبد خانه ی متوازن آن ، به نیمه ی نخست سده ششم هـ . ق تعلق دارد. این مسجد پس از مسجدامام حسن عسگری (ع) قدیمی ترین مسجدی است كه  در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر ، سال احداث بنای كنونی گنبد خانه 529 هـ .ق است . این تاریخ تا  پیش از تعمیرات دوران فتحعلی شاه دركتیبه های گچبری موجود در بنا به وضوح نمایان بود.

ایوان :

یكی از زیباترین و با شكوه ترین بناهای این مجموعه ، ایوان بسیار مجلل آن است . این ایوان به دهانه 14، عرض 7  و ارتفاع  18 متر ، از نظر تناسب و  زیبایی ، ممتاز و بی نظیر است. مقرنس گچی پوشش ایوان و نیز نقشه كاشی كاری دیوار آن كه در میانه قاب هایی از آجر كلوكی ( آجر كوچك ) و تراش ، توأم با نمابندی كتیبه های متعدد موضعی و كمربندی جلب توجه می كند، بیش از هرچیز موجب تحسین معماران و هنرمندان می شود. در توصیف این ایوان باید گفت كه مظهر جمال ، اعتدال و توازن است ؛ زیرا تمام اجزای آن در جای خود قرار گرفته و متناسب است . مقرنس پوشش آن با نقشه ی بسیار جالبی طراحی شده كه در برگیرنده دو كوه مطبّق ( طبقه طبقه شده ) و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر می رسد كه هر طبقه ی آن دارای پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و كوچك است . درمیان دوگنبد آویزان ، سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوس آراسته ، و مزین به ترنج هایی از كاشی معرق وجود دارد كه در میان قابی از كاشی های سفالی با جدار هشت تایی صفه دار نمایان است.

بین این حوض ها جداری شبیه دو گنبد كوچك و معلق ، با حوضچه های متنوع و منظم در سه ردیف با قطارهای مشابه وجود دارد . مشخص نیست این مصالح ساختمانی سنگین را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آنجا آویخته اند كه پس از قرن ها هنوز بی خدشه و شكست ، پا برجا و سالم باقی ماند ه است .

این مقرنس بی نظیر و ممتاز، كه از نقاشی ملات سازی ، توأم با رنگ آمیزی طلایی برخوردار است ، از دور به صورت مقرنسی از آجر نمایان است .

تزیینات كاشی این مسجد در زمان فتحعلی شاه و در سال 1248 هـ . ق صورت گرفته كه به مرور شكسته و ریخته شد . از این رو ابتدا از طرف مرحوم حضرت آیت الله فیض در سال 1365 هـ .ق و مجدداً از طرف آیت الله العظمی بروجرودی درسال 1375 هـ . ق تمام مسجد تعمیر و به ازاره سنگی ، آراسته و مزین گردید . این كاشی كاری بر فراز ازاره ای از سنگ تراش سفید به ارتفاع 20/1 متر است و تمام بدنه ایوان را از بغله ها و اسپر تا كتیبه كمربندی تزیین نموده است .

كاشی ها ، خشتی منقش هفت رنگ با نقشه بندی اسلیمی واژدربندی است و در میانه كاشی كاری آن ، چند خط عمودی وافقی از آجر كلوكی و تراش دیده می شود كه مانند قابی كاشی ها را در میان گرفته و وسط هرقاب ، نمایی ساخته شده ودرون هرنما، ترنجی دیده می شود كه روی آن آیه شریفه " وما خلقت الجن والانس الالیعبدون" نوشته شده است . این آیه در كتیبه ی معابد و مشاهد از آثارمخصوص فتحعلی شاه است و در سینه اسپر ، بالای پوشش دوقوسی ، سه درگاه ورودی ، به مقصوره ی سه قاب آجری مربع مستطیل گرفته شده كه درون آنها با كاشی های خوش نقش ، زیبا وشفافی مزین شده است . در قاب وسطی درترنجی كشیده به خط ریز ثلث ، آیة الكرسی و در پایان " فالله خیر حافظاً وهو ارحم الراحمین " نوشته شده است .

در ترنج كشیده دیگری " لااله الا الله ، محمد رسول الله ، علی ولی الله – (تعمیر 1365 هجری ) خوانده می شود و در سومی " انا مدینه العلم و علی بابها" جلب توجه می كند. در كمرگاه ایوان ، كتیبه ای از كاشی خشتی با زمینه لاجوردی وجود دارد كه به خط ثلث سفید بر روی آن سوره مباركه جمعه ودر پایان " سبحان ربك رب العزه عما یصفون وسلام علی المرسلین والحمدلله رب العالمین ، فی تاریخ شهر ربیع الثانی سنه سِتَ و اربعین و مأتین بعد اَلفٍ من هِجَرة النبویه" خوانده می شود.

لبه ایوان از دو قوس بالا و نیز طرفین به صورت گیلویی و روی آن طُرّه برنجی پیچی  از كاشی فیروزه فام هر یك به اندازه 405 %  در 40% به كار برده شده و شبیه آثار قرن هشتم است . این لبه ، منظره ایوان را بسیار زیبا كرده است .

در دو طرف ایوان جرزهایی به عرض دو و نیم متر و ارتفاع 18 متر وجود دارد و متصل به آنها صفه محرابی است كه برفراز هریك ایوانی با پوشش مقرنس بدیع است و در كنار آن نیز جرز دیگری قرار دارد . به این ترتیب درمجموع چهار جرز وجود دارد كه تمامی به كاشی های خوش نقش و زیبا آراسته شده اند. لچكی ها و پیشانی ایوان نیز آراسته به كاشی گره سازی است .

در پیشانی ایوان و دو ایوانچه ی دو طرف آن كتیبه ای به طول بیست وهشت وعرض یك متر از كاشی های خشتی قرار دارد. روی این كاشی خشتی ، با خط خاصی كه بر گرفته از خطوط ثلث ، نسخ و ریحانی است، به صورت متداخل آیه ای از سوره مباركه نور " الله نورُ السموات والارض مثل نوره كمشكوة فیها مصباح المصباح فی زجاجه الزجاجه . كانها كوكب دری یوقد من شجره مباركه زیتونه لا شرفیة ولاغریبة یكاد زیتها یضی ءُ  و لولَم تمسسه نارٌ نورٌ علی نور " آمده است.

مقصوره :

در طرف جنوبی این ایوان ، مقصوره ای به ارتفاع 30 ودهانه 23/ متر وجود دارد كه در ضلع جنوبی آن محراب بز رگی قرار دارد. در ضلع شمالی آن سه درگاه بزرگ و كوچك به ایوان واز طرف شرقی و غربی آن هم دو درگاه به دو گوشواری كه در دو طرف قرار دارد ، گشوده شده است .

محراب شاه نشین آن به عرض یك متر ودهانه چهار متر با پوشش پخ  و بغله ها و اسپر كه به كاشی های خشتی منقش هفت رنگ زمان فتحعلی شاهی مزین شده  و دارای پوشش رسمی بندی و معقلی است . بقیه دیوار ایوان از جرز و اسپر، دارای ازاره 30/1 متر سنگی و بالای آن آراسته به گچبری با نقشه ی  ملات ساز طلایی است و سه درگاه  ورودی آن یكی در وسط با دهانه ی پنج متر و دو درگاه دیگر هركدام با دهانه ی دومتر در طرفین قرار دارد.

در كمر آن كتیبه ای كمربندی از گچبری به خط ثلث ممتاز " شیخ محمد حسن قمی" كه روی آن سوره تبارك نوشته شده ، دیده می شود. درپایان عباراتی كه نشان از تعمیر مقصوره واحداث شبستان ها از طرف فتحعلی شاه درسال 1246 دارد، گچبری شده است كه البته بیشتر آن ساییده شده و غیر قابل خواندن است . فقط در ضلع غربی آن ، نام فتحعلی شاه قابل رؤیت است.

درچهار طرف مقصوره ، نیم طاقی بالا آمده كه فرم مربع را به هشت ضلعی بدل ساخته و تمام بدنه آنها به صورت قوسی مقعر، آراسته به كنده كاری توأم با نقاشی های رنگین است و پوشش آنها با پوشش درگاه در یك سطح قرار دارد. در این قسمت هشت نما با بدنه گچبری شده مشاهده می شود و در بالای  آنها ساختمان به شكل شانزده ضلعی درآمده و شانزده نما ساخته شده است . این نماها یكی درمیان ، به صورت نورگیر میان تهی و توپر دیده می شود كه به وسیله كنده كاری توام با رنگ آمیزی مزین شده اند.

دربالای این قسمت ، مقصوره از چند ضلعی به صورت مدور در آمده و پاطاق گنبد به صورت عرق چینی بالا رفته است . بدنه پوشش ، مانند كاسه ای گلدار است كه آن را به صورت واژگون قرار داده باشند. این پوشش با مقرنس آجری تزیین شده كه بدنه آنها حوضچه ها و دیوار با نقشه ظریفی گچبری و رنگ آمیزی شده است . نقشه هر قسمت با قسمت دیگر تفاوت دارد.

گوشوارها:

در اضلاع شرقی و غربی مقصوره ، در وسط یك نما و در دو طرف آن ، دو درگاه با دیوار آجری زیبا و پوشش دوقوسی است كه به طرف گوشوارها باز هستند.

دو گوشوارچشمه پوش با ستون های مضلع آجری تزیین شده اند . گوشوار شرقی مشتمل برنه چشمه درسه ردیف به وسعت 21×21 متر است كه در آن دو محراب آجری وجود دارد و گوشوار غربی مشتمل بر شش چشمه در دو ردیف به وسعت از شمال به جنوب 21 متر و از شرق به غرب 23/12 متر است.

شبستان ها :

مقابل ایوان صحنی وسیع وجود دارد كه از سه طرف محصور به شبستان های زیبای چشمه پوشی است كه به دوران فتحعلی شاه تعلق دارد. قدمت شبستان شرقی بیشتر است . این شبستان دارای نه ردیف سه چشمه ای بر فراز هجده ستون شش ضلعی و نه ستون چهار ضلعی ، یعنی جرزهای جلوی صحن است كه با درهای آهنی شیشه پوش محصور شده است .

شبستان غربی نیزدارای نُه درگاه درسه ردیف است ؛ ولی انتهای آن سردابی سراسری وجود دارد كه از سوی " محمد حسین خان نظام الدوله شاهسوند" ملقب به " شهاب الملك " كه بانی گلدسته های طلایی صحن عتیق در سال 1305 بود، احداث شده است . در نتیجه كف شبستان یك متر بالا آورده شده كه این عمل موجب كاهش جذابیت آن شده است.

شبستان شمالی به علت وجود ایوان شمالی ، از جلو به دو قسمت تقسیم شده كه از هر طرف دارای دو چشمه است ولی از قسمت آخر كه متصل به هم هستند ، پنج چشمه به عرض 11 و طول هر قسمت 49 متر بنا شده است.

ایوان شمالی :

دربین شبستان های شمالی ، ایوانی  به دهنه هفت ، عرض هفت وارتفاع 14 متر ازآثار دوره فتحعلی شاه – سال 1248 هـ. ق دیده می شود كه دیوار آن مزین به كاشی خشتی است و روی آن به خط ثلث سفید سوره مباركه منافقون و در پایان عبارت " كتیبه به خط محمدرضا الشریف القمی فی 1248" نوشته شده است . در دوطرف آن دو چشمه و در قسمت بالا و دو طرف ایوان ، دوایوان فوقانی با پوشش مقرنس گچی با جرزهای آجری و لچكی های كاشی كاری معقلی وجود دارد .

سر در ورودی :

در قسمت ورودی صحن مسجد از طرف غربی ایوان ، سر در ورودی به دهانه شش ، عرض دو وارتفاع هشت متر با جدار سفید كاری و پوشش مقرنس گچی از دوره فتحعلی شاه دیده می شود . در قسمت كمر آن كتیبه ای كمربندی از كاشی خشتی زمینه لاجوردی قرار دارد و روی آن به خط ثلث ، آیات " یا ایها الذین امنوا اذا نودی للصوه ... و الله خیر الرازقین " و در پایان كتیبه جمله ، " قل الحاج شیخ عباس مصباح زاده 1381 قمری" خوانده می شود. در دو طرف ایوان ، جرزی آجری وجود دارد و در كنار آن از دو طرف ، صفه ای محرابی با پوشش مقرنس دیده می شود كه از دو طبقه تشكیل شده است .

محراب ها:

در مسجد جامع قم محراب های متعددی ، هر كدام برای منظور خاصی ساخته شده است . در یكی از شبستان های شرقی مسجد محرابی وجود دارد كه در مكانی پایین تر از جایگاه نمازگزاران قرار دارد تا هم نشانه خشوع امام جماعت باشد و مهمتر از آن ، كسانی كه در حیاط مسجد هستند ، هم سطح با امام جماعت  قرار گیرند .

در داخل این محراب  و روبه روی امام جماعت ،  مشبك هایی  وجود دارد كه در فصول گرم سال مانند دستگاه تهویه هوا، هوای سرد ومطبوع را به داخل محراب هدایت می كند تا امام جماعت و نمازگزاران از هوای مناسب برخوردار باشند.

در دوسوی این محراب پله هایی وجود دارد كه به جایگاهی منبر مانند منتهی  می شود. ائمه جماعات پس از اقامه ی نماز و یا قبل از آن بالای این منبر مستقرمی شدند  وبه ایراد وعظ و خطابه می پرداختند.

صحن مسجد:

صحن مسجد زمینی مستطیل شكل است كه چهار طرف آن با بناهای مسجد شامل گنبد، شبستان ها ، گوشواره ها، زیرزمین ، سر در ورودی و ایوان شمالی و جنوبی محصور شده است . وسط صحن ، حوضی وجود دارد كه بر زیبایی آن افزوده است . در گذشته  در وسط حوض ، آب انباری وجود داشت كه امروزه مسدود است .

در فصل تابستان ، مخصوصاً شب ها، نماز جماعت درصحن مسجد اقامه می شود ؛ زیرا دارای هوای مطبوع و لطیفی است .

زیرزمین مسجد :

زیرزمین این مسجد به جز هوای مطبوع و دلپذیر، از ارزش خاصی برخوردار است و جلوه دیگری از هنر معماران ایرانی و اسلامی را عرضه می دارد . این زیرزمین در سمت غرب مسجد قرار گرفته و روی آن شبستان بزرگی وجود دارد . زیرزمین به جز ستون های دیوار شبستان دارای هجده ستون است  كه اخیراً توسط سازمان میراث فرهنگی قسمتی ازآن مرمت شده است .

شاخص تعیین وقت نماز:

از دیگر امكانات جالب توجه مسجد، شاخصی است كه به وسیله آن می توان هنگام نماز ظهر را تعیین نمود . این شاخص از سنگی تشكیل شده كه روی آن خطی به صورت مورب حكاكی شده است . اگر آفتاب به وسط این شاخص نزدیك شود. نشان دهنده ظهر شرعی است . این شاخص در قسمت شمال مسجد روی تخته سنگی حكاكی شده است .

گنبد باشكوه مسجد:

گنبد رفیع مسجد جامع قم یكی از باشكوه ترین ، شگفت انگیزترین و رفیع ترین گنبد های مساجد ایران است . جای تعجب نیست اگر برای هر بیننده ای در مورد چگونگی ساخت این گنبد جای سؤالی وجود داشته باشد.

نباید فراموش كرد كه برای ساخت این مسجد عظیم و با شكوه كه حدود 6000 متر مربع وسعت دارد ، حتی یك شاخه آهن نیز به كار نرفته و با گذشت سالیان سال از ساخت آن همچنان پابرجا واستوار مانده است .

كتیبه ها

: مسجد جامع قم دارای كتیبه های زیادی است . یكی از این كتیبه ها، كتیبه بالای ایوان جنوبی است كه نویسنده آن " محمد حسین الشیرازی " بوده وآن را در سال 529 هـ . ق نوشته است . متن این كتیبه ، قسمتی از سوره مباركه  نور است كه با خطی زیبا با كاشی معرق ، منقوش شده است . این كتیبه به دستور مرحوم حضرت " آیت الله العظمی بروجردی " تجد ید بنا شد.

نكته جالب توجه این كه كتیبه با خطی درشت نوشته شده ، به طوری كه می توان از فاصله دور آن را به راحتی خواند . ارتفاع حرف " الف " این كتیبه تقریبا" یك متر است .

مشبك های بنا:

قسمت های زیادی از بناها وساختمان های مسجد جامع قم را مشبك های آن تشكیل می دهند. این مشبك ها حداقل دو فایده اساسی دارند؛ از طریق آنها نور كافی و مطلوب به درون بخش های مختلف ساختمان های مسجد راه می یا بد و از سوی دیگر برای تهویه هوا و خنك شدن قسمتهای مختلف بنا تأثیری قابل توجه دارند. این مسجد درخیابان طالقانی شهر قم قرار دارد.

مسجد صاحب الزمان ( ع ) ،  جمكران

این مسجد در دامنه ی كوه دو برادران در ابتدای جاده – قم – كاشان در فاصله شش كیلومتری جنوب غربی قم قرار دارد. مسجد جمكران از بناهای سده های اول ودوم هـ . ق  است . این مسجد در سال 373 هـ . ق به دستور حضرت بقیه الله (عج) ساخته شد و در سده های بعد به كرات به دست تعمیر و تجدید سپرده شد . آخرین بنای تاریخی بازمانده متعلق به سال 1167 هـ . ق بود كه برای نوسازی و گسترش مسجد در دهه های اخیر تخریب شد.

مسجد پنجه علی ( مسجد صیئی )

این مسجد درمحله ای به همین نام در شهر قم قرار دارد. مسجد كه به مسجد صیئی نیز شهرت دارد ، نام خود را از پنجه ای منسوب به حضرت علی (ع) كه برسنگ در محراب آن نصب شده ، گرفته است .

مسجد عشقعلی

بنای این مسجد قدیمی نزدیك آستانه مقدسه حضرت معصومه ( س) قراردارد و احتمالاً متعلق به سده دهم هـ . ق است. این مسجد دارای آب انبار وحمام هایی به همین نام است .

مسجد صرم

این مسجد كه در روستای صرم قرار دارد ، از دوره صفویه باقی مانده و دارای شبستانی گنبد دار است . پوشش بیرونی گنبد آن نیمه بیضی و آجری است . براساس متن لوح سنگی ورودی مسجد ، این بنا در سال های 1061 و 1062 هـ . ق بنا شده است .

مسجد جامع كهك

بنای این مسجد از دوره صفویه در شهر كهك باقی مانده است.

مسجد میدان كهنه

مسجد میدان كهنه كه برخی آن را متعلق به  دوره سلجوقی و قاجاریه می دانند ، درمیدان كهنه شهر قم قرار دارد.

این مسجد در سال 1310 ش ازسوی آیت الله حاج میرزا محمد فیض در محوطه ای به طول 21 و عرض 12 متر به ارتفاع شش متر، مركب از ده چشمه بر فراز چهار ستون سنگی مضلع بنا شد . از این رو این مسجد را فیض نیز می نامند.

در كنار این مسجد مناره ای به ارتفاع 25 متر وجود دارد كه سومین منازه جهان اسلام واولین مناره احداثی در قم وایران است . قطر قسمت پایینی این مناره 5/3 متر است . این مناره در سال 291 هـ . ق در دوره حكومت " یحیی بن اسحق " به خود یاری عرب اشعری میان شهر جدید اسلامی و شهر قدیم كمیدان بنا نهاده شد تا صدای مؤذن به هر دو شهر برسد.

جدار این مناره آجری ، ساده و فاقد تزیینات است . مناره با گذشت زمان فرسوده شد و قسمت هایی از آن فرو ریخت تا درسال 1191هـ . ق به وسیله یكی از امرای زند مرمت و مأذنه جدیدی در بالای آن ساخته شد. نمای كنونی از همین مرمت برجای مانده است . مناره اخیراً از سوی میراث فرهنگی استان قم مرمت شد .

راهروی این مناره در مسجد میدان كهنه قرار دارد . قبل از احداث مسجد ، مدخل مناره روی پشت بام مغازه ای قرار داشت كه مسجد اكنون به جای آن بنا شده است.

مصلای قدس

این مصلا با گنبد استیل ومساحت ده هزار متر مربع دارای بالكنی مخصوص خواهران به مساحت چهارهزارمتر مربع است. گنجایش مصلا ، وقت نماز 28 هزار نفر و هنگام تجمع بیش از 50 هزار نفراست .

آرامگاه ها

آرامگاه مستوفی

مقبره پدر مستوفی الممالك یكی از رجال معروف عهد قاجار در ضلع شمال شرقی صحن عتیق حرم حضرت معصومه (س) قرا ردارد . این مقبره درسال 1345 هـ  . ق از طرف فتحعلی شاه قاجار تعمیر و ایوان آن تزیین شد. گچبری آرامگاه به صورت نفیس توسط " میرزا یوسف خان مستوفی " انجام گرفته است.

آرامگاه علی بن بابویه قمی

آرامگاه " علی بن بابویه قمی " پدر " شیخ صدوق" – متوفی به سال 329 هـ . ق – مقابل شیخان قرار دارد. این بنا شامل قبه و بقعه ، ایوان و صحنی مشتمل برسه حجره است . بر فراز بقعه ، گنبدی شلجمی از آثار صفویه مشاهده می شود.

آرامگاه پروین اعتصامی

پروین اعتصامی یكی از سرآمدان شعر معاصر و فرزند یوسف اعتصامی آشتیانی ( اعتصام الملك ) است . پروین در سال 1285 شمسی در تبریز متولد شد و از همان اوان كودكی زبان به شعر گشود . وی درعنفوان جوانی از برترین شاعران زمان خود بود. او زبان انگلیسی وعربی را به خوبی فراگرفته وفارغ التحصیل مدرسه ی آمریكا یی تهران بود . پروین اعتصامی در سال 1330 شمسی ، در سن 35 سالگی در تهران در گذشت و در یكی از حجره های صحن حضرت معصومه ( س) به خاك سپرده شد .

مقصوره : سرای حصاردار ، جای ایستادن امام و خلیفه در مسجد .

مقرنس : آنچه به شكل نردبان و پله پله ساخته شده ، بنای بلند مدور و ایوان آراسته و مزین با صورت ها و نقوش كه بر آن با نردبان پایه روند ، قسمی زینت كه دراطلاق و ایوانها به شكل های گوناگون گچبری كنند؛ كنگره دار

جرز : دیوار اطاق و ایوان ، پایه ی ساختمان كه از سنگ و آجر سازند.

دوالی : كمندهایی كه در طرح های اسلیمی در قالی و پارچه و شالها اندازد و آن در اصل نقش پیچ و خم اژدها بوده است.

طّره : كنگره ای كه بر سر دیوار از آجر یا كاشی سازند . سقفی كه از چوب و خشت بر دروازه ها سازند برای محافظت از باران .

گیلویی : قسمت فاصله ی بین طاق عمارت و دیوار كه برآن نقاشی و گچبری كنند و آن به منزله ی گلوی طاق و سقف است.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

معرفی امامزاده های استان قم

امامزاده احمد بن اسحاق

این زیارتگاه در میدان كهنه قم در جوار امامزاده شاهزاده حمزه قرار دارد. امامزاده "

 احمدبن اسحاق" یكی از نوادگان امام هفتم (ع) به شمارمی رود . بنای این بقعه درسال 1317 هـ . ق درهنگام سلطنت مظفرالدین شاه بازسازی شده است، اما اصل بنا به دوران پیش از صفویه تعلق دارد كه به دستور شاه تهماسب صفوی به دست تعمیر و تزیین سپرده شد .

امامزاده اسماعیل (ع)

امامزاده اسماعیل در بالای روستای بیدقان درشش كیلومتری قم درمیان كوه قرار دارد. دراین زیارتگاه  سه تن به اسامی شاهزاده اسماعیل و فرزندش حمزه از نوادگان علی بن جعفر (ع) و شاهزاده محمد از نوادگان امام كاظم (ع) مدفونند. بقعه ازبناهای دوره هلاكوخان مغول یعنی سده هفتم هـ . ق  و با سنگ و گچ بنا شده است.

امامزاده باوره

بنای این امامزاده در مزرعه باوره در فاصله شش كیلو متری روستای " فردو" قرار دارد. این زیارتگاه شامل دو بقعه است كه هر یك مدفن دوامامزاده به نام های شاهزاده محمد و حسین ، حلیمه خاتون و زینب خاتون از نوادگان امام كاظم (ع) هستند. درمیان هر بقعه دو صندوق منبت روی قبور نصب شده كه از آثار هنری سده یازدهم هـ . ق به شمار می رود.

پنج امامزاده

پنج امامزاده معروف به امامزاده هادی و مهدی (ع) در گرگابی واقع شده است. این زیارتگاه مركب از دوبنای كنارهم است كه دارای یك صحن مشترك هستند. ساخت یكی از بناها به بیش از120 سال پیش باز می گردد. دراین عمارت شاهزاده ناصرالدین یكی از فرزندان امام زین العابدین (ع) همراه دو تن از فرزندانش یعنی شاهزاده هادی (ع) و شاهزاده مهدی (ع) مدفونند.

بنای دیگر ازآثار سده ششم یا هفتم هـ . ق است . دراین ساختمان دو خواهر و برادر ، معروف به شاهزاده جعفر(ع)  و سكینه خاتون (س) مدفونند كه از دیگر فرزندان شاهزاده ناصرالدین به شمارمی روند. سنگ مزار داخل ضریح این زیارتگاه مربوط به پانصد سال پیش است . كاشی های آبی فیروزه ای این بنا نیز به همان دوران تعلق دارد.

مجموعه چهل اختران

این زیارتگاه در شهر قم قرار دارد و مدفن موسی مبرقع (ع)  فرزند امام محمد تقی (ع)  و  امامزاد گان دیگر است . به همین دلیل در صحن بزرگ این مجموعه سه زیارتگاه به اسامی امامزاده موسی مبرقع (ع) ، چهل اختران و امامزاده زید (ع) قرار دارد. این زیارتگاه در میان مردم به نام " چهل اختران " شهرت دارد.

امامزاده موسی مبرقع (ع) : به نظر می رسد كه بنای ساختمان این زیارتگاه از آثار قبل از صفویه باشد. اما اكنون اثری ازگذشت زمان بر چهره آن مشاهده نمی شود و درآن عملیات تجدید بنا صورت  می گیرد. این بنا مدفن موسی مبرقع فرزند امام جواد (ع) است.

چهل اختران : تاریخ بنای این بقعه سال 950 هـ. ق آمده است .  بانی آن شاه طهماسب صفوی و اسم معمار هنرمندش " استاد سلطان قمی" از مشاهیر معماری دوره صفویه به شما ر می رود. نام این استاد در زیارتگاه ضبط شده است . در سال 953 هـ . ق  به دستور شاه طهماسب صفوی سقفی بسیار مرتفع از آجر بر این بقعه زده شد. در این مكان قبور جمعی از سادات و امامزادگان از جمله فرزندان و اولادان امام موسی مبرقع (ع) جای دارد . می گویند در این بقعه چهل زن ، چهل مرد و بیست و پنج كودك ، در مجموع صد و پنج نفر، دفن شده اند.

امامزاده زید( ع) : بنای این امامزاده عمارتی است كه گنبدی كوچك از آجر به شكل كلاهخود بر فراز آن به چشم می خورد وبه  سده نهم هـ . ق تعلق دارد. این مكان مدفن یكی از نوادگان امام زین العابدین (ع) است.

امامزاده حلیمه خاتون

این آرامگاه كه مدفن یكی از نوادگان امام كاظم (ع) است ، در روستای لنجرود ، در فاصله 12 كیلومتری جنوب شهر قم قرار دارد. در مدخل بقعه از ایوان غربی، درِ منبت دو لنگه ای وجود دارد كه كتیبه هایی به خط ثلث برجسته  و عباراتی به تاریخ 1302 هـ . ق  نقش بسته است .

امامزاده سلیمان

این زیارتگاه كه مدفن یكی از سادات حسینی سجاد است ، در دو كیلومتری شمال روستای " صرم " قرار دارد. در ضلع شرقی بقعه ، دو لوح از سنگ سیاه نصب شده كه در حاشیه هر یك به خط ثلث برجسته ، صلوات بر  معصومین و در متن آنها به خط  برجسته نستعلیق ، اسامی متوفیان و تاریخ 970 و989 هـ . ق حجاری شده است . به نظر می رسد بنای اولیه امامزاده به دوره ایلخانی تعلق داشته باشد.

امامزاده سلطان محمد شریف

این زیارتگاه مدفن یكی از نوادگان امام چهارم ، در محله ای به همین نام در شهر قم  قرار دارد . معماری بنا به سده ی نهم و دهم هـ . ق و شاید اندكی فراتر تعلق دارد كه چند دهه ی پیش ویران و به جای آن گنبد مرتفعی بنا شد . تنها اثر باقی مانده از معماری قدیم ، لوح كاشی فیروزه ای رنگ مرقد است كه از سده هفتم و هشتم به جا مانده است.

امامزاده سید سربخش

امامزاده سید سربخش در شرق شهر قم مقابل چهل اختران قرار دارد و مدفن یكی از نوادگان امام جعفر صادق (ع) است . بنای این امامزاده از آثار نیمه دوم سده هشتم هـ . ق است . به استناد كتیبه موجود ، این بنا به دستور " غیاث الدین امیرمحمد" از بزرگان خاندان علی صفی و فرمانروایان قم بنیاد شد. تزیینات گچبری بنا از آثار " علی بن محمد بن ابی شجاع " هنرمند بزرگ آن دوران است .

شاهزاده ابراهیم

بقعه شاهزاده ابراهیم (ع) نزدیك امامزاده علی بن جعفر ( در بهشت ) قراردارد . این بقعه مدفن یكی از نوادگان امام هفتم و بنای كنونی آن متعلق به اوایل سده نهم هـ . ق است . نمای بیرونی بنا هشت گوشه است و گنبد هرمی شانزده تركی دارد.

امامزاده شاه ابراهیم

این زیارتگاه در مزرعه شاه ابراهیم در فاصله 24 كیلومتری شهر قم  قرار دارد. بنای كنونی زیارتگاه به دوره صفوی تعلق دارد . از آثار قدیم این امامزاده می توان از در منبت به تاریخ 1015 هـ. ق ، قطعه چوب منبت به ابعاد80  در 20 ساتنی متر به تاریخ 1015 هـ . ق كه در بدنه جنوبی ایوان و كنار درگاه  ورودی نصب شده است ، نام برد و نیز چهار سنگ نبشته مشتمل بر ابیاتی كه بر اسپر بدنه جنوبی رواق غرب نصب شده و از جریان آب قنات پیر مهدی حكایت می كند. تاریخ این سنگ نبشته 1064 هـ . ق است . سنگ نبشته دیگری به تاریخ 1078 هـ . ق نیز گویای  احداث بركه ای در كنار مزاراست.

امامزاده شاهزاده ابواحمد

این زیارتگاه درفاصله بین " چهارامامزاده" و " شاهزاده سید علی" در شهر قم قرار دارد و مدفن ابواحمد محمد  بن حنیفه یكی از نوادگان حضرت علی (ع) است . در این بنا آثار هنری در برگیرنده گچبری و كاشی كاری قابل مشاهده است.

امامزاده شاه احمد قاسم(ع)

مزار " احمد بن قاسم " یا شازده قاسم (ع) یكی از نوادگان امام جعفر صادق(ع) ، در جنوب شرقی شهر قم نزدیك دروازه قلعه ، قرار دارد این بنا از آثارخاندان علی صفی ( فرمانروایان قم در سده هشتم هـ . ق ) است و گچبری های رنگی زیبا و ارزشمند آن تاریخ 780 هـ. ق ، كار " علی بن محمد بن ابی شجاع " هنرمند برجسته آن دوران است.

لوح این مرقد با تاریخ 663 هـ . ق از كاشی زرین فام كه اكنون با عنوان محراب مسجد قم در موزه برلین نگهداری می شود ، از آثار هنری " علی بن محمد بن ابی طاهر " است.

شاه حمزه (ع)

مزار شاه حمزه كه آن را متعلق به حمزه فرزند امام موسی كاظم (ع) می دانند، بنایی متعلق به نیمه نخست سده دهم هـ . ق است و نزدیك میدان كهنه شهر قم قرار دارد . سبك بنای این مزار، مشابه بنای حرم حضرت معصومه (س) با ابعاد كوچك است.

بنا مركب از دو بقعه است كه در برابر آنها، صحنی به طول وعرض 32 و 15 متر قرار دارد. این صحن را " میرزا علی اصغر امین السطانِ  صدر اعظم " زمانی كه از صدارت بركنار شد و در قم اقامت گزیده ، بنا نمود . بنا نمونه ای خوب از سبك معماری وتزیین آن دوره به شمارمی رود. گنبد امامزاده به ارتفاع ده متر، به شكل حلزونی یعنی تركیبی از مخروط وگنبد و از آثار اوایل سده حاضر است.

امامزاده شاهزاده جعفرغریب

این آرامگاه كه مدفن یكی از نوادگان حضرت امام كاظم (ع) است ، در شرق شهر قم قرار دارد. در وسط بقعه ی این زیارتگاه ، مرقدی با پوشش كاشی از آثار دوره فتحعلی شاه قاجار به جای مانده است .

امامزاده شاه جمال

این زیارتگاه دارای بقعه و گنبدی كوچك و چندین اتاق است . چهارجانب بقعه ، با چهار ایوان احاطه شده است. بنای زیارتگاه چهارگوش است و بر فراز بقعه گنبدی مشاهده می شود كه از عرق چینی كوتاه با آجر و خشت تشكیل شده ودر مركز آن گنبد كوچك شلجمی ، آراسته به كاشی دیده می شود.

آب انبار كوچكی توسط " علی خان سنقری" نایب الحكومه قم در كنار این زیارتگاه بنا شده است.

این بنا كه ساختمان آن را متعلق به دوره قاجار می دانند، برسر راه جاده اراك قراردارد.

شاهزاده زكریا

در بخش خلجستان بین روستای عیسی آباد و میدانك ، رود كوچك خشكی وجود دارد كه دركنار آن از عمق 5 متری سطح زمین ، سدی آجری به صورت برجی از سنگ وگچ بنا شده است . ساختمان امامزاده زكریا در دوره صفویه برروی این سد بنیان شد . نمای بیرونی این بقعه هشت ضلعی و با آجر وگچ  بنا شده است.

شش امامزاده

این زیارتگاه تنها امامزاده شاخص و برجسته دهستان قمرود است كه به سبكی ساده و با ویژگی های معماری بومی منطقه در سال 1331 هـ . ق ( عصر ناصری) به همت " مهند س الممالك غفاری "  بنا شده است . در این بقعه چنانچه از نام آن بر می آید، شش تن كه همه از نوادگان امام موسی كاظم (ع) هستند ، مدفونند. ویژگی شاخص بنا ، كاشی های هفت رنگ عصر قاجاریه و كتیبه های كاشی كاری بر فراز قسمت ورودی بناست.

امامزاده شاهزاده جعفر

این زیارتگاه در روستای " گیو " نزدیك دستگرد خلجستان قرار دارد و مدفن یكی از فرزندان امام كاظم (ع) به شمار می رود. این بنا با جداری از تخته سنگ های بلند و كم حجم و ملات گچ ساخته شده و قاعده آن ازبیرون به شكل برج است . زیارتگاه در ابتدا از داخل نیز به صورت برج بود كه در تعمیرات و تزیینات عهد صفوی جدار درونی آن به صورت هشت تركی در آمد.

امامزاده عبدالله

این بنا نزدیك قلعه صدری قرار دارد و منسوب به یكی از نوادگان امام سجاد (ع) است . بر فراز بقعه ی این زیارتگاه ، ایوانی الحاقی قرار دارد كه قسمتی از آن ،  نزدیك درگاه ، به شیوه معرق ، كاشی كاری شده و احتمالاً به دوره قبل از حكومت قاجار تعلق دارد.

امامزاده علی بن  جعفر(ع)

امامزاده علی بن جعفر مشهور به " در بهشت " در شرق شهر قم قرار دارد. بنا هشت وجهی با گنبد دو پوشش هرمی شكل ، به اوایل سده هشتم هـ . ق تعلق دارد كه در دوره قاجار ایوان و بیوتاتی بدان اضافه شد. این امامزاده مدفن " علی بن جعفر " فرزند امام صادق (ع) است . این بقعه پس از آستانه مقدسه بربقیه اماكن و مقابر استان قم از نظر تزیینات برتری دارد. یكی از مهم ترین عناصر تزیینات این بقعه هنر گچبری به كار رفته درآن است كه در زمره ی برجسته ترین آثار هنری سده هشتم وهم طراز بناهایی همچون " گنبد علویان همدان ، " مدرسه حیدریه ی قزوین" و " بقعه پیربكران اصفهان " محسوب می شود.

كاشی های كوكبی زرین فام ازاره بنا بالغ بر 94 پارچه با نقش های گیاهی ، حیوانی وانسانی و كتیبه هایی به خط نسخ شامل آیات قرآن ،  روایات مذهبی و ابیات فارسی ، از دیگر تزیینات منحصر به فرد این بقعه به حساب می آیند و بخش هایی از آنها ، امروزه زینت بخش بسیاری از موزه های ایران وجهان است.

محراب زرین فام بنا كه در طاق نمای جنوبی بقعه قرار داشت و به دستور " یوسف بن علی بن محمد بن ابن طاهر" آخرین فرد از خاندان ابی طاهر به سال 734 هـ . ق ساخته شده بود ، یكی دیگر از آثارهنری این بقعه است . این محراب امروزه زینت بخش موزه ی دوران اسلامی درموزه ملی ایران است.

امامزاده معصومه ( زینب خاتون)

بنای امامزاده سیده معصومه ( زینت خاتون ) از احفاد ( نوادگان ) امام موسی كاظم (ع) ، دردامنه كوهی درشمال غربی شهر كهك قرار دارد. هرچند به استناد شواهد باقی مانده ، اسكلت اصلی بنا به پیش از دوران صفوی تعلق دارد ، اما به اعتبار یك قطعه چوب منبت كه از صندوق منبت روی قبر باقی مانده  وكتیبه ای  كه با تاریخ 999 هـ . ق موجود است ، بنا والحاقات جانبی آن متعلق به دوران صفوی است.

برجسته ترین اثر هنری بازمانده از امامزاده معصومه، در منبت گره كاری و گل میخ كوبی شده آن است كه تاریخ 979 هـ. ق برروی آن حك شده و امروزه زینت بخش موزه باغ فین كاشان است.

امامزاده ناصر(ع)

بنای چهار ضلعی امامزاده ناصرالدین (ع) در شهرقم از آثار سده دوازده هـ . ق یا اواخر دوره صفویه به شمار می رود. این بقعه به صورت چهار گوش مختلف الاضلاع به طول 50/4 متر وعرض 20/4 متر است . جداره های بنا تا حدود یك متر از سنگ مرمر پوشیده شده و بقیه آن با كاشی های فیروزه فام ساده وخشتی و آینه كاری تزیین یافته است.

سقف زیارتگاه از داخل مزین به آینه و گچبری است. نمای بیرونی بنا از آجر و كاشی ساخته شده است . این بنا دو مدخل دارد، اما فاقد صحن ، ایوان و بیوتات است. در این بنا یكی از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) مدفون است.

امامزاده هادی (ع)

دركنار جاده جمیزقان – قاهان  در دامنه كوه ، بقعه ای به نام امامزاده هادی (ع) قرار دارد. وی یكی از فرزندان امام موسی كاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) وحضرت معصومه (س) است . بنای این زیارتگاه از هشت صد سال پیش به جای مانده است.

شاهزاده هادی

این زیارتگاه از دوره صفویه باقی مانده و در روستای وشنوه قرار دارد . بنای آن دارای ساختمانی چهار ضلعی است كه با گنبدی ترك از كاشی تزیین یافته است . برجدارهای ساختمان نقاشی قدیمی به جای مانده است . این نقوش حدود هفتاد سال پیش توسط " میر حسن نقاش " انجام شده است.

از دیگر امامزاده های استان قم می توان به موارد زیر اشاره  نمود: امامزاده ابراهیم در بخش كهك در روستا ی  سیرو، امامزاده فاضل از بناهای دوره قاجاریه در روستا ی  بیدهند بخش كهك از دوره صفویه ، بقعه متبركه سكینه خاتون یكی ازنوادگان امام كاظم (ع) كه از سال های آغازین دوره صفویه دربخش مركزی روستای زالون آباد به جای مانده است ، بنای شاهزاده مهدی غایب از دوره صفویه در بخش خلجستان روستای كاسوا، بنای امامزاده عاقب متعلق به دوره قاجاریه در بخش خلجستان روستای بنابر، شاهزاده ابوطالب از بناهای دوره صفویه در بخش خلجستان روستای نویس ، شاهزاده احمدبن علی متعلق به سده نهم هـ . ق در بخش خلجستان روستای كاسوا، بقعه علمدار احتمالاً از سده های پنجم وششم هـ. ق در روستای كیاب بخش خلجستان ، بقعه سلطان محمود از دوره صفویه در بخش كهك درروستای صرم ونیز مقبره شیخ اباصلت در محله مسجد جامع قم از دوره صفویه ، آرامگاه شاهزاده احمد بن محمد حنیفه از آثار سده های هشتم تا دهم هـ . ق دركنار امامزاده شاه سید علی قم، امامزاده ابوالعباس احمد (ع) ، مجاور " در بهشت " قم از آثار سده هشتم هـ . ق ، امامزاده شاهزاده احمد وعلی حارث در خاكفرج ، امامزاده شاهزاده جعفر غریب مدفن ، یكی از نوادگان حضرت امام كاظم (ع) در شرق شهر قم ، چهار امامزاده از دوره قاجاری در كنار مسجد جامع  و گورستان قدیمی شهر كهك و...

مقابر باغ گنبد سبز

شهر قم درسده هشتم هـ . ق شاهد ساخت یادمان های مذهبی تاریخی متعددی بود كه درفرهنگ معماری ایران به نام " برج های آرامگاهی " شناخته می شوند. شاخص ترین این بناها مجموعه ای را تشكیل می دهند كه تحت عنوان " مقابر دروازه كاشان قم" شناخته می شوند .

دراین سه بنا كه از نظر هنر گچبری از نمونه های منحصر به فرد به شمار می روند، امرای خاندان " علی صفی"  فرمانروایان مستقل قم در سده هشتم هـ . ق مدفونند. این مجموعه از سه برج آرامگاهی تشكیل شده كه از جنوب به شمال قرار گرفته اند.

مقبره " خواجه اصیل الدین " كه دو تن از امرای خاندان صفی در آن به خاك سپرده شده اند و تاریخ 761 هـ . ق در این برج مشاهده می شود.

مقبره " خواجه علی صفی "  مدفن سه تن از امرای خاندان صفی . تاریخ 792 هـ. ق  در این آرامگاه به چشم می خورد .

مقبره شمالی به اواخرسده هشتم و اوایل سده نهم هـ . ق تعلق دارد.

شلجمی : اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود كه هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و انحداب یا كوژی آن دو در دو جانب باشد آن شكل را شلجمی گویند.

ازاره : آن قسمت ا ز دیوار اتاق و یا ایوان كه از كف طاقچه تا روی زمین بود.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

قم - مدرسه های علوم دینی

مدرسه جهانگیر خان

این مدرسه كه به نام مدرسه ناصری وجانی خان نیز معروف است ، درسمت شرق شهر قم در برابر درگاه مسجد جامع قرار دارد و از مدارس دوره صفویه است . مدرسه جهانگیری با وجود كوچكی از مدارس با سابقه است كه بسیاری از فضلای قم از دانش آموختگان آن بودند.

مدرسه جهانگیرخان به دلیل نقشه چند ضلعی و سردر زیبا، از مدارس برجسته قم به شما رمی رود. این مدرسه یك بار در دوران صفوی از سوی مرحوم " جهانگیرخان " مدرس مدرسه امام اصفها ن تعمیر شد ، بار دیگر در دوره فتحعلی شاه و بعد دردوره ناصر الدین شاه به سال 1278 هـ . ق به وسیله " میرزا نصرالله خان مستوفی گرگانی " تعمیر ومرمت شد . به همین دلیل پس از آن گاهی به نام " مدرسه ناصری" از آن یاد شده است . آخرین بار در زمان حضرت آیت الله بروجرد ی به سال 1373 هـ . ق تعمیرات كلی درآن به عمل آمد، سنگ نبشته سر در ورودی مدرسه مؤید آن است.

مدرسه غیاثیه ( پامنار)

سردر و مناره های مدرسه غیاثیه نزدیك میدان كهنه شهر قم تنها بخش بازمانده از مدرسه عظیمی است كه در سده هشتم هـ . ق دارای شهرت بسیار بود. سازه اصلی بنا از آجر با تزیینات گچی و تلفیق آجر و كاشی در مناره هاست.

سر دربه بلندی 12 و دهانه وپهنای هفت درچهار متر، به سوی شرق بنا شده ودر دو طرف آن برپایه های خارجی ایوان ، در هر سمت دوطاق نما – یكی پایین و دیگری بالای آن – برافراشته اند . در كمربند ایوان كتیبه ای سراسری وجود داشت كه فرو ریخته و اثری از آن برجای نمانده است .

دو مناره بالای سردر به قطر 20/2 متر و بلندی 13 متر از بالای بام ( 25 متر از سطح زمین ) با پوشش آجری است كه از پایین تا گلوگاه به نقشه شطرنجی لوزی در 19 ردیف ، با طرحی از كاشی فیروزه ای میان لوزی ها دركمر گاه و گلو گاه هر دو مناره ، و در بالا با كتیبه ای از كاشی خشتی آراسته شده است . در بالای كتیبه نقشه آجر چینی دگرگون گردیده و پس از چند ردیف ، سه ردیف مقرنس آجری به شكل كنگره در بالای مناره ها نمودار است . قسمتی از این مناره كه چند سال پیش بر اثر زلزله تخریب شد ، توسط سازمان میراث فرهنگی استان قم تعمیر گردید.

تنها كتیبه  باقی مانده بر فراز مناره جنوبی از كاشی متعلق به دوره تیموری است. خوشبختانه تاریخ بنای مناره های درآن به این شكل باقی است : " فی ... سنه ثلاثین و ثمان مائه " .

از آنجا كه در برابر این مدرسه حمامی وجود داشت كه فردی به نام " غیاث الدین رضوی " – سركشیك آستانه مقدس رضوی در زمان شاه اسماعیل صفوی – آن را وقف آستانه نموده بود، برخی این محوطه را به نام واقف آن نامیدند و پس از آن مدرسه به نام غیاثیه معروف شد.

این مدرسه را "شرفیه" نیز نامیده اند ؛ زیرا گویند این مدرسه به دستور " شرف الدین ابو طاهربن علی قمی " وزیر سلطان سنجر سلجوقی كه برای اداره امور عراق به قم آمده بود، درسال 547 هـ . ق بنا شد .

این مدرسه كه دارای مسجدی نیز بود، یكی از بزرگ ترین مدارس قم محسوب می شد و در زیر صحن آن برای رفاه حال طلاب واهل علم در فصل تابستان ، سردابی مجلل و وسیع نیز ساخته شده بود.

در طی زمان در اطراف این مدرسه ، قیصریه وچهار سوق نوبنیان قم ساخته شد وبه این ترتیب سر در ورودی مدرسه در بازار شرقی قرارگرفت . این مدرسه از مقصوره ی مسجد نیز دری به طرف قیصریه داشت وقسمتی از محوطه جنوبی آن نیز جزء خیابان آذر شده بود. مدرسه غیاثیه براثر سیل ، درسال 1045 هـ . ق ویران شد وتنها سر در ورودی ومنار های آن به جای ماند.

مدرسه فیضیه

این مدرسه یكی از مشهورترین حوزه های علوم دینی جهان است . مدرسه فیضیه از نیمه ی نخست سده سیزدهم هـ . ق جایگزین " مدرسه آستانه " شد وبه اعتبار متون معتبر تاریخی ، از میانه ی سده ششم هـ. ق وجود داشت ود رعصر صفوی تجدید بنا شد . در این مدرسه در طول تاریخ طلاب زیادی ساكن بوده اند. می گویند حكیم وعارف مشهور" ملاحسن فیض كاشانی " نیزدر این مدرسه ساكن بوده و بعید نیست كه نام مدرسه مأخوذ از نام او باشد.

بنای مدرسه چهار ایوانی است و دو طبقه با چهل حجره ی تحتانی متعلق به دوره قاجار وچهل حجره فوقانی متعلق به سده چهاردهم هـ . ق ( 1340هـ . ق ) است كه به اهتمام حضرت آیت الله حائری یزدی بالای حجره های پیشین در گرداگرد میانسرا (حیا ط مركزی ) بنا شد . قدیمی ترین بخش مدرسه ، ایوان جنوبی آن است كه مزین به كاشی كاری های زیبای معرق ، متعلق به دوره صفوی است و سردر صحن عتیق آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) محسوب می شود. این بخش دارای تاریخ 929 هـ . ق است .

مدرسه حجتیه

یكی ازبزرگ ترین مدارس قم ، مدرسه حجتیه است كه درسال 1366 هـ .ق بنای آن از سوی آیت الله " سید محمد حجت كوه كمری تبریزی " آغاز شد . مرقد ایشان نیز دراین مدرسه جای دارد. این مدرسه مخصوص طلاب غیر ایرانی است.

مدرسه رضویه

این مدرسه در خیابان طالقانی قراردارد و از قدیمی ترین مدارس شهر قم به شمار می رود . می گویند حضرت امام رضا(ع) در سفر خود از مدینه به مرو از قم گذر فرموده ودر اینجا فرود آمده اند.

مدرسه دارالشفاء

مدرسه دارالشفاء كه متصل به مدرسه فیضیه است ، دراوایل دوره قاجاریه تأسیس شد . این مدرسه ابتدا به نام مدرسه فتحعلی شاه خوانده می شد تا آن كه در سال 1307 هـ . ق كامران میرزای قاجار سر در آن را تجدید كرد وحجره های آن را به دست تعمیر سپرد . از آن زمان این مدرسه دارالشفاء نام گرفته است . این مدرسه  به علت فرسودگی زیاد بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به كلی تخریب و تجدید بنا شد . این مكان دویست حجره و یك سالن نمایش مجهز برای بر گزاری گردهمایی دارد.

مدرسه ستیه

مدرسه ستیه واقع درمیدان میرشهر قم جایگاه عبادت حضرت معصومه ( س) بود و اكنون عبادتگاه ایشان به طرز جالبی بنا شده است. در اطراف این مدرسه حجره هایی برای طلاب علوم دینی ساخته شده است.

مدرسه حضرت آیت الله گلپایگانی

این مدرسه درخیابان آیت الله مرعشی روبه روی مدفن شهدای آزادی خرمشهر قرار دارد. مهم ترین درس های حوزه علمیه شهر قم دراین مكان برگزار می شود.

مدرسه معصومیه

این مدرسه در سال 1360 شمسی از بودجه آستانه مقدسه حضرت معصومه ( س) با وسعت 15000 متر مربع و زیربنای 28000 متر مربع احداث شد ودرسال 1368 شمسی مورد بهره برداری قرار گرفت . مدرسه معصومیه دارای سالن اجتماعات ومسجدی بزرگ است.

بازار قم

بازار قم با مجموعه ای از راسته ، چهار سوق ، سرا و تیمچه ، جزیی از بافت قدیم شهر قم به شمار می رود . این مجموعه شامل دو راسته ی سر پوشیده با پوشش گنبدی است . سرپوشیده بودن بازار یك سو به سنت معماری بازار باز می گردد وازسوی دیگر به خاطر گرمای شدید تابستان و سرمای شدید زمستان وناشی از هوای كویری قم است .

تهویه و نور رسانی بازار از طریق در یچه هایی كه در پوشش گنبدی آن تعبیه شده صورت می گیرد. این دریچه ها در بالای گنبد به شكل دایره و در دو طرف آن قرار دارند و به شكل قلب مشاهده می شوند . تركیب نوری كه از سقف می تابد وحجم گنبدی سقف ، فضایی دلنشین به وجود می آورد.

مصالح ساختمانی مورد استفاده در بازار قم با توجه به امكانات محیطی از خشت، آجر، گل وسنگ فراهم آمده است .

علاوه بر بخش سرپوشیده ، بازار قم دارای سراهایی نیزاست كه مجتمع تجاری بدون سقف هستند و معمولاً به تجارت عمده می پردازند. این سراها در حقیقت همان كاروانسراهای دیروز هستند و شمار و وسعت آنها نشان دهنده اهمیت اقتصادی آنها است.

بخش های وسیعی از بازار قم یعنی بازار كهنه در دوران صفویه و در پیرامون مسجد جامع بنا شد و تا پایان دوره قاجاریه بناهایی كه بدان نیاز بود درآن جای گرفت . در دوران ناصرالدین شاه بازار قم روبه گسترش نهاد و " بازارنو" احداث شد ودر دو سوی این راسته نو، بناها ی تازه ای مثل تیمچه بزرگ ساخته شد . درسال های نخست دوره پهلوی نیز برمبنای ضرورت های تجاری موجود، بخش هایی به بازار نو افزوده شد.

این بازار ابتدا به صورت خطی و به شكل یك پارچه ساخته شد وازمیدان كهنه تا پل علیخانی ادامه داشت . بازارقم تیمچه ها ، سراها و... دیگری را هم در بر می گرفت . حدود پنجاه سال پیش به موازات توسعه شهر قم و به دلیل احداث خیابان های جدید، بازار به چند بخش تقسیم شد وقسمت هایی از آن برای همیشه از میان رفت . درحال حاضر از بازار قدیم قم ، دوبخش " بازار كهنه " و" بازار نو" برجای مانده كه هر كدام از این بازارها حدود یك كیلومتر طول دارد. مساجد موجود در بازار قم با توجه به مقدم بودن وظایف مذهبی مسلمانان بر دیگر امور، كاربری خود را ازگذشته های دور تاكنون حفظ كرده اند. علاوه برمسجد جامع كه نزدیك بازار كهنه قرا ر دارد، در بازاركهنه ونو تعدادی مسجد بزرگ و كوچك با فاصله های اندك برای تأمین نیازهای معنوی كسبه و بازاریان و مشتریان و ساكنان اطراف بازار وجود دارد تا با شنیدن بانگ اذان در كوتاه ترین زمان به ادای نماز بپردازند.

اساساً مسجد در بازار قم به عنوان معبری برای وارد شوندگان مطرح است تا با ذكر و یاد خدا وارد بازار شوند و هنگام نماز، یاد خداوند آنها را از كم فروشی ، تقلب وبی عدالتی باز دارد. همین امر موجب حضور توام بازار ومسجد طی قرون متمادی شده است. مسجد روابط روحی و معنوی حیات اجتماعی را تأمین می كند و بازار،  روابط اقتصادی جامعه را حیات می بخشد.

مساجد موجود در بازار قم عبارت اند از : مسجد مسگرها ، مسجد ملا جعفر ، مسجد امام حسین (ع) ، و دو مسجد بدون نام دیگر در بازار نو و مسجد نجارها ، مسجد رضویه ، مسجد میدان كهنه ( پامنار) و دو مسجد نماز خانه ای در بازار كهنه.

درنتیجه ی تحولات اجتماعی – اقتصادی دهه های اخیر، به تدریج  كالبد سنتی بازار متحول شده و فضاهای جدید و آراسته ، بافت سنتی بازار را برهم زد ه است . در بازار نو سه پاساژ" قائم "، " حجت " و" بوعلی سینا " جایگزین بخش هایی از بناهای قدیمی شده اند.

بازار كهنه

در دو سوی بازار كهنه هسته ی اولیه شهر قم یعنی محله ی " عربستان " و محله ی " لب چال " قرار دارد . كوچه عربستان كه محله عربستان حول آن شكل گرفته ، از دروازه  ری آغاز ودر محل بازار نو به گذر " عشقعلی " ختم می شود. این كوچه به احتمال یقین همان راه عراق واین محله نخستین قرار گاه مسلمانان بوده است . این بازار سرپوشیده كه از خیابان 45 متری عمار یاسر شروع شده و به میدان كهنه نزدیك خیابان طالقانی ختم می شود ، امروزه بیشتر به كارگاه ها اختصاص یافته است.

طول راسته ی بازار كهنه حدود یك كیلومتراست و خانه های مسكونی درمیان آن وجود ندارد. سقف این بازار از پوشش گنبدی ساخته شده است . این بازار دارای یك سرای بدون نام و سرایی به نام كاروانسرای ملا حسین است .

در قسمت انتهایی بازار كهنه ، میدانگاهی مستطیل شكل قرا ر دارد كه به نام " میدان كهنه " ، معروف و فضایی بازاست كه دورتا دورآن را مغازه های مختلف در بر گرفته است . در وسط این میدان ، دست فروشان به فروش میوه وتره بار مشغول اند . این قسمت دارای سقف كاذبی است كه توسط دست فروشان ایجاد شده است . در " میدان كهنه"  مسجدی هم به همین نام وجود دارد كه دارای برجی تاریخی است.

بازار نو

این بازار سرپوشیده شامل بازار مسگرها ، كفاش ها، راسته بازار و بازارچه حسین آباد است. این بازار ازسوی بازار مسگرها به خیابان 19 دی واز سمت بازارچه حسین آباد به خیابان طالقانی راه می یابد . یك قسمت ازاین بازار به دلیل احداث خیابان از آن جدا شده وخود به بازار نوشهرت یافته است . درخیابان آستانه و خیابان آیت الله نجفی مرعشی ( ارم ) دیگر ورودی های بازار نو قرار دارد. بازار مسگرها تا چهار سوق ادامه می یابد واز آن پس " راسته بازار" و انتهای آن را " بازار چه حسین آباد " می نامند . در اواسط این بازارچه میدانگاهی بدون سقف وجود دارد كه محل خرید وفروش تره بار است.

طول راسته ی بازار حدود یك كیلو متر و عرض آن به شش متر می رسد . كوچه ها ی تنگ مسكونی با محورهای فرعی به عرض دو تا سه متر به بازار پیوسته اند. این قسمت از بازار یك  طبقه است اما داخل حجره ها یك نیم طبقه برای انبار كالا ساخته شده است . درمیان راسته بازار نو نیز خانه های مسكونی وجود ندارد.

سقف راسته بازار شامل چهار نیم طاق و 78 طاق گنبدی و ارتفاع آن حدود شش متر است كه به صورت یك ردیف گنبد مشاهده می شود. ابتدای كوچه ها ی حاشیه ی بازار به هنگام پیوستن به راسته بازارنیز طاق بندی شده است.

بیشتر سراهای بازار قم در بازار نو و در جنوب راسته ی بازارنو قراردارند . نام این سراها اغلب از نام كالایی كه در آن معامله می شد و یا از نام بینانگذار آنها گرفته شده است . سرای بناها ، سرای صدراعظم ، سرای همدانی ها ، سرای حاج عسگرخان ، سرای حاج عباسقلی ، سرای بلیتی ها و سرای حاج میرزا از جمله این سراها هستند.

سراها یك راسته ی فرعی دارند كه در دوسوی آن مغازه ها ساخته شده و "دالون" نامیده می شوند. دالون بیشتر در مدخل سرا مشاهده می شود . این بخش از نظر هیاهو، خلوت تر از راسته ها ی اصلی بازاراست و نسبت به سقف بازار از ارتفاع كمتری برخوردار است .

بازار نو دارای یك چهار سوق است؛ از بازار مسگرها به اولین تقاطع كه برسیم چهارسوق مشهود است . با ورود به چهار سوق ، در مقابل ، سه راه بازار دیده  می شود كه در سمت راست آن بازار كفاش ها جای دارد . رو به روی بازار كفاش ها سرای بناها جای دارد. چهار سوق هشت طاق گنبدی دارد. بالای هر طاق یك دریچه ی دایره شكل و طرفین هر طاق ، دو دریچه به شكل قلب وجود دارد. چهار سوق دیگر بازار نو، بازار كفاش ها است كه به موازات بازار مسگرها قرار دارد. این چهار سوق به خیابان  19 دی منتهی می شود ودرمقابل سرای بناها واقع است. این بازار دارای 11 طاق گنبدی شكل و یك نیم طاق است كه در وسط هركدام ، یك دریچه ی دایره شكل و در طرفین آن دو دریچه به شكل قلب ساخته شده است .

تیمچه بزرگ قم

تیمچه بزرگ بازار قم درسمت شمال راسته بازار نو، یكی ا ز سه تیمچه ی شهر قم است . این بنا از آثار ارزشمند هنر معماری دوران اسلامی ایران است كه توسط هنرمند برجسته عصر ناصری ، استاد " حسن قمی " مشهور به " معمارباشی" در سال 1301 هـ . ق طراحی و اجرا شد . بانی بنا مرحوم حاج سید محمود طباطبایی تاجر بزرگ قم وپدرمرحوم حاج آقا حسین طباطبایی قمی است. دو تیمچه دیگر این بازار سال ها پیش هنگام احداث خیابان های جدید شهر قم از میان رفت . این دو تیمچه از تیمچه اصلی كوچك تر بودند و وجه تسمیه تیمچه بزرگ به همین امر باز می گردد.

این بنا از نظر وسعت ، هنر معماری و تزیینات ، ازجمله بناها ی منحصر به فرد به شمار می رود. تیمچه بزرگ قم متشكل از بنایی با دوطبقه بالا با 12 غرفه دارای اُرسی های زیباست كه بیشتر آنها از بین رفته اند . بالای حجره ها در زوایا مقرنس گچی مشاهده می شود.

سقف تیمچه سه چشمه است كه قسمت وسطی به دهانه 15 متر وارتفاع 15 متر دارای دو پوشش است . طول این بخش 28 متر وبدون ستون است . چشمه ی میانی با بلندی و دهانه ی 15 متر دارای پوشش آجری ظریف و آراسته با مقرنس گچی درزوایا است . گنبد از نوع عرق چینی و پوشش زیرآن شمسه كاری با اسلوب رسمی بند ی و یزدی بندی است . دراین پوشش ها همچنین روزنه هایی برای تأمین روشنایی داخل بنا در نظر گرفته شده است .

 معماری زیبا و مجلل تیمچه ، تجارت تك كالایی آن ، جایگاه طراز اول ، و سكوت و آرامش از ویژگی های تیمچه بزرگ بازار قم است . تیمچه با دو ورودی به راسته بازار نو راه می یابد.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

حمام – آب انبارها ( قم )

حمام حاج عسگرخان

در بافت قدیم  قم ، درشمال راسته ی بازار، حمام حاج عسگر خان واقع است . این مجموعه از دو بخش حمام  و چاله حوض تشكیل شده و با تغییر درسیستم حرارتی و روشنایی هنوز به كار خود ادامه می دهد. در ورودی حمام در كنار مغازه های راسته بازار قراردارد.

در قسمت ورودی حمام، كتیبه ای سنگی دیده می شود. بر اساس این كتیبه ، تاریخ ساخت حمام سال 1216 هـ . ق ذكر شده و با این حساب می توان ساختمان آن را به اوایل دوره قاجاریه و حكومت فتحعلی شاه  قاجار نسبت داد.

ورود به حمام از طریق یك ورودی مستطیل شكل ، كه با چند پله در سطح پایین تری از سطح گذر بازار قرار دارد ، میسر است . بعد از آن وارد اولین فضای اصلی حمام می شویم كه مربعی به ابعاد 10/11 متر است . در مركز این فضا ، گنبدی قرار دارد كه روی هشت ستون پنج ضلعی بر پا شده است . نحوه قرارگیری اضلاع این پنج ضلع ، به صورت قرینه و هماهنگ با اضلاع مربع اطراف آن ، فرم زیبایی را به وجود آورده است . سپس یك هشتی كوچك قرار دارد كه به دومین گنبد بزرگ حمام راه دارد . نقشه این گنبد نیز مربعی با ابعاد حدود 10 متر است كه چهارستون در وسط آن قرار گرفته و گنبد روی آن ایجاد شده است . در انتهای منبع آب قرار دارد.

فضای زیرگنبد اول به عنوان رختكن مورد استفاده است و كاربندی ساده و زیبایی زیر گنبد را پوشش می دهد . فضای گنبدی دوم ، قسمت اصلی شست و شو است كه در حال حاضر با دوش های ایجاد شده در اطراف آن ، مورد استفاده قرار می گیرد .

به موازات این فضاها در شرق ساختمان ، چاله حوض واقع است . چاله حوض كه به صورت نیمه مخروبه بر جای مانده ، دارای سكویی در دور تا دور است كه باساروج (1) پوشیده شده است . به گفته ی اهالی، در گذشته چاله حوض پر از آب و به عنوان منبع مورد استفاده بود . از دیگر حمام ها ی تاریخی استان قم می توان از حمام روستای قبادبزن در بخش كهك نام برد كه از دوره قاجار به جای مانده است .

آب انبارها

در استان قم آب انبارها از كاركرد مهمی برخوردار بودند. به عنوان مهم ترین آب انبارهای استان می توان از موارد زیر یاد كرد:

آب انبارالبرز: این آب انبار در بخش كهك ، شهر كهك و در كنار مسجد جامع و گورستان قدیم شهر واقع است و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار پاچیان : این آب انبار در بخش جعفریه در روستای پاچیان قرار دارد و به دوره قاجاریه تعلق دارد .

آب انبار چهل اختران: این آب انبار در شهر قم ، پشت بقعه چهل اختران واقع شده و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار راهجرد : این آب انبار در روستای راهجرد از بخش خلجستان واقع شده و به دوره صفویه تعلق دارد.

آب انبار طیب و طاهر : این آب انبار كه در بخش مركزی واقع شده در كنار امامزاده طیب و طاهر قرار دارد و متعلق به دوره قاجاریه است .

آب انبار كاج : در بخش مركزی روستای كاج واقع شده و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار كاروانسرای صدر آباد : این آب انبار در بخش مركزی واقع شده و در كنار كاروانسرای صدرآباد قرار دارد. بنای آب انبار به دوره صفویه و قاجاریه تعلق دارد .

آب انبارآجری كاروانسرای پاسنگان ؛ این آب انبار كه در كنار كاروانسرای پاسنگان واقع شده ، به دوره قاجاریه تعلق دارد.

آب انبار سنگی كاروانسرای پاسنگان؛ این آب انبار نیز در كنار كاروانسرای پاسنگان قرار دارد و از دوره قاجاریه به جای مانده است .

آب انبار كوه سفید؛ این آب انبار در روستای كوه سفید از بخش مركزی واقع شده و به دوره قاجاریه تعلق دارد.

آب انبار كهك ؛ این آب انبار در كنار مسجد جامع شهر كهك از دوره صفویه  به جای مانده است .

آب انبار مبارك آباد ؛ این آب انبار در روستای مبارك آباد بخش مركزی واقع شده و به دوره قاجاریه تعلق دارد.

ساروج : مخلوطی است از آهك و خاكستر یا ریگ كه در آب به مرور جذب انیدرید كربنیك كنند و آهكش به صورت سنگ آهك كه محكم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می كنند.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

كاروانسراها - قم ( قسمت اول )

كاروانسرای  حوض سلطان ( رباط حوض سلطان )

كاروانسرای حوض سلطان یا رباط حوض سلطان ، بنایی است آجری كه در جاده تهران – قم بر روی پایه ای سنگی استوار شده و در كنار یك كاروانسرا ی دوره صفویه در دشت های جنوبی كوهمره  قرا ر دارد . این كاروانسرا در دوره ناصرالدین شاه قاجار احداث شد.

تنها مدخل كاروانسرا به صورت پیش خوانی دربرابر حیاط اصلی قرار می گیرد . از آنجا می توان وارد دروازه اصلی كاروانسرا شد . درطرفین این  دروازه اتاق هایی برای نگهبانان و دوقهوه خانه وجود دارد. حیاط اصلی با قرینه سازی كامل ، شامل ایوان هایی است كه در دیگر كاروانسراها مشاهده می شود . در كنار ایوان ها ، راهروهایی وجود دارد كه به اصطبل ها راه دارد . در كناریكی از ایوان ها پلكانی به طرف بالاخانه می رود . پشت سراین ایوان ها تالاری وجود دارد كه هوایش به وسیله چهارتنوره ، مطبوع و خنك می شود.

اصطبل مركب از دهلیز وسیعی درگوشه شمال شرقی است كه به یك تالار ستون دار منتهی می شود.

مجموعه ، آب انباری دارد كه محل ذخیره آب مورد استفاده روزانه بود. اطراف حیاط نیز اتاق های آجری با ازاره ها یی از سنگ سفید آهكی وجود دارد. جلوی كاروانسرا حیاط دیگری با طاق نما دیده می شود . پیش از حیاط اصلی مكانی است كه هنگام وزش غبار و بادهای سوزان ، كاروانیان با اقامت درآن محفوظ می ماندند .

اطراف كاروانسرا طاق نماهایی وجود دارد كه اسب سواران از آن استفاده می كردند . درسمت جنوب نیز چند اتاق ساخته شده كه دیوارشان به دیوار كاروانسرای قدیمی صفویه چسبیده است.

در گوشه جنوب غربی پیشخوان ، یك حمام ، مركب از یك اتاق بزرگ و دو اتاق كوچك قرار دارد. اتاق بزرگ تر به عنوان رخت كن و سربینه به كا ر می رفت . یكی از دو اتاق كوچك برای شستشو بود و اتاق دوم حوضچه ای برای آ ب تنی داشت . كوره حمام در زیر این مجموعه قرار دارد. این كاروانسرا مدت زیادی دایر نبود و به سبب ایجاد دریاچه حوض سلطان راه عبور ازآن مسیر مسدود شد .

كاروانسرای قلعه سنگی

این كاروانسرا در كنار جاده ری – قم ساخته شده و تا سال 1883 م مورد استفاده بود و به همین دلیل سالم تر باقی مانده است . با توجه به كشف چند سكه مغولی از سده های هفتم وهشتم هجری ، احتمال می رود بانی این كاروانسرا غازان خان ( 694هـ . ق ) باشد وحتی تاریخ بنای كاروانسرا مقدم بر حكومت پادشاه مغول باشد، د راین صورت باید قدمت آن را به اواخر دوران سلجوقی نسب داد.

حصارعظیمی مجموع كاروانسرا را احاطه كرده كه ، برج ها ی متعددی آن را حمایت می كند . بقیه تأسیسات با ارتفاعی برابر با نصف ارتفاع حصار ساخته شده اند.

در كاروانسرا چهارایوان عمیق در چهار طرف حیاط مركزی قرار دارد كه دارای طاق گهواره ای هستند و در انتهای آنها راهی برا ی  ورود به اصطبل ها دیده می شود. اتاق هایی نیز برای قراردادن توشه و بار مسافران وجود دارد كه مستقیماً با هوای آزاد در ارتباط هستند. برای مسافران ویژه ، بخش های خصوصی در طرف چپ مدخل كاروانسرا ساخته شده بود. یكی از تالارهای این قسمت از كاروانسرا با گنبد بسیار زیبایی پوشیده شده بود.

قلعه در برابر گردنه كوچكی قرار دارد. دراین محل پلی وجود دارد كه اززیر آن نهری عبور می كند و آب رودخانه ای را كه در 25 كیلومتری كاروانسرا قرار دارد به طرف كاروانسرای حوض سلطان هدایت می كند. بالای گردنه ، برج كوچك دیده بانی از دور پیدا ست .

كاروانسرای علی آباد

وقتی سیل راه كاروانسرای حوض سلطان را از میان برد ، راه جدید تهران – قم ساخته شد و در كنارآن مجموعه ی علی آباد شكل گرفت . ساختمان این كاروانسرا به سبك معمول دارای سه تالار ستون دار در سه گوشه ی بنا است . در هر یك ازاین تالا رها، سكویی بین چهار ستون وجود دارد .

از خصوصیا ت كاروانسرا این است كه سر در آن به جای این كه جلوتر از دیوارهای اطراف باشد ، عقب رفته و با ازاره های دالبری و ستون های كوتاه بالای دیوارها تزیین شده است . همچنین به جای ایوان اصلی ، یك عقب رفتگی در حیاط  وجود دارد و پشت آن تالار پذیرایی ساخته شده است . این سبك ساختمانی در خانه های كاشان و یزد معمول بود ولی نظیر آن در كاروانسراهای دیگر مشاهده نشده است. در گوشه ی بنا برج هایی به كلاه  فرنگی منتهی می شود . در محور بنا، قهوه خانه و حمام  و سمت دیگر مسافرخانه ای برای مسافران درجات بالاتر اجتماعی وجود دارد. در پشت مسافرخانه باغ كوچكی با درخت های انار و حوض آب تمیزی وجود داشت . مجموع عناصر تشكیل دهنده این كاروانسرا و بناهای جنبی آن نشان از دورنگری بانی آن دارد.

كاروانسرای منظریه

كاروانسرای منظریه در ابتدا ی راه ساوه ، نزدیك پلی ساخته شده كه از زیر آن رودخانه ای می گذرد. كاروانسرا كه درمیان ناحیه خشك وبی حاصلی قرارگرفته ، ازنظر بازرگانی اهمیت ویژه ای داشت . این كاروانسرا از یك سو در كنار كویر و از سوی دیگر در مجاور دریای نمك قرار دارد و نور خورشید از روی آن انعكاس شدیدی می یابد.

كاروانسرای شاه عباسی ( قصر)

این كاروانسرا با دو د ر، رو به شمال و رو به جنوب با كمی تفاوت نظیر كاروانسراهای معروف است . دروازه ی ورودی ، سرپوشیده ودر دو طرف آن دو سكو و دو اتاق دیده می شود. نمای خارجی كاروانسرا از سنگ های صافِ تراش صورتی رنگ پوشیده شده و دارای حیاط بزرگی است كه دورادور آن را اتاق ها ی كوچك فرا گرفته است .

پشت ساختمان های داخل حیاط ، اصطبل سراسری با آخورهای متعدد ، سكوهایی برای استراحت چهار پادار و اجاقی برای طبخ ساخته شده است . آب مشروب از " چشمه شاه " در دامنه سیاهكوه كه تا كاروانسرا هفت كیلومتر فاصله دارد، تأمین می شود .

کتاب میراث فرهنگی استان قم

كاروانسراها - قم ( قسمت دوم )

كاروانسرای دیر

كاروانسرای دیر یا دیر كاج ، بر روی خرابه های دیر الجص ( دیر گچین ، دیر كرد شیر ) معروف ساخته شده و ظاهراً ساختمان آن قدیمی به نظر نمی رسد. كناردروازه ورودی ، دو برج دو طبقه و داخل كاروانسرا حیاطی بزرگ با اتاق های كوچك بدون پنجره است كه  در پشت آنها ، طویله های سراسری ، سكویی برای چهارپادارو اجاقی تعبیه شده است . در سه طرف حیاط ایوان هایی بزرگ و در گوشه های آن شبستان بزرگ ، حمام ، كوره گچ پزی و حیاط داخلی نیز وجود دارد .

در خارج ساختمان یك آ ب انبار قرار دارد. آب باران از اطراف به سوی این آ ب انبار سرازیر می شود و عمق آن زیاد نیست. آب مشروب و مصرفی ساكنان كاروانسرا از این آب انبارتأمین می شود.

ساخت بناها نشان می دهد كه ساختمان به منظور پذیرایی از قافله ها به كار می رفت . گچ از مصالح اصلی ساختمان قلعه دیر بود.

كاروانسرای پل دلاك

در جاده تهران – قم ، درسمت شمال رود مسیله وپل دلاك ، ساختمان چهارگوش سفید رنگی قرار دارد. پلان كاروانسرا چهار ایوانی ومصالح به كار رفته درآن آجر وسنگ است . تاریخ ساخت این كاروانسرا را به دوره كریم خان زند نسبت می دهند . از پل دلاك تا تهران در حدود 19 فرسخ فاصله بود. در فاصله 30 متری این بنا، یك كاروانسرای گلی وجود دارد كه طول آن 5/23 متر وعرض آن 22 متر است . گرداگرد حیاط را حجره هایی در بر گرفته است.

كاروانسرای سنگی محمد آباد

این كاروانسرا در 50 كیلو متری شمال شرقی قم در جاده كوه سفید  قراردارد . این كاروانسرا در مسیر كاروانی جاده ی بزرگ خراسان كه شمال شرقی ایران را به جنوب غربی پیوند می داد ، واقع است .

كاروانسرای سنگی به شكل چهار ایوانی ، با حصارهای عظیم سنگی وهشت برج دیده بانی و مستحكم از سده های پنجم وششم هـ . ق بازمانده است . درساخت كاروانسرا  از سنگ های كوه استفاده شده و دارای بخش های جداگانه برای نگهداری احشام و استراحت كاروانیان بود. كاروانسرای سنگی محمد آباد با مساحتی بالغ بر 12610 متر مربع یكی از بزرگ ترین و با شكوه ترین بناها ی تاریخی استان قم به شمار می رود.

كاروانسرای حسن آباد

كاروانسرای چهار ایوانی حسن آباد به دوره قاجاریه تعلق دارد . این كاروانسرا در مكان با صفایی قرار دارد و از هر سو مناظر زیبا و خرم مشاهده می شود. مصالح به كار رفته در این كاروانسرا خشت است .

كاروانسرای عباس آباد – سیاهكوه

این كاروانسرای چهار ایوانی نزدیك كاروانسرای سیاهكوه در جاده ری – ورامین در میان كویر نمك قرار دارد. بنا متعلق به دوره صفویه و برای ساخت آن از سنگ و آجر استفاده شده و با سنگ تزیین شده است . بنا دو حیاط مركزی دارد كه به احتمال زیاد در یكی از آنها از مسافران عادی و در دیگری از مسافران مخصوص و بزرگان حكومتی پذیرایی می شد .

كاروانسرای سفید آب

این كاروانسرا در جنوب تهران و شرق دریاچه نمك قرار دارد. بنای آن مربوط به عهد صفویه و قاجاریه است و چهار برج تزیینی در چهارگوشه دارد. مصالح به كار رفته در آن ازسنگ است .

دیگر كاروانسراهای استان قم ؛

كاروانسرای پاسنگان ؛ در20 كیلومتری جاده قم – كاشان ، قاجاری .

كاروانسرای صدری؛ در ابتدای جاده گازران ، قاجاری.

كاروانسرای سنگی كوه نمك ؛ جاده گازران مقابل كوه نمك ، سلجوقی.

كاروانسرای عسگر آباد؛ كیلومتر شش  جاده قدیم قم – تهران ، قاجاری.

كاروانسرای دهكده طالب ؛ در جاده قم – اراك درشمال سلفچگان ، چهار ایوانی با سنگ و آجر، سلجوقی و صفوی .

كاروانسرای آوه ؛ در جنوب جاده قم – ساوه با پلان چهار ایوانی و آجر، سلجوقی .

كاروانسرای كنارگرد؛ در جاده قم – اراك در شمال سلفچگان ، چهارایوانی با آجر و سنگ ، صفوی .

كاروانسرای صدرآباد ؛ جاده قم ، دو ایوانی با آجر، صفوی و قاجاری .

كاروانسرای باقر آباد؛ در جاده قم – تهران ( علی آبا د – منظریه ) ، از آجر و سنگ ، قاجاری .

كاروانسرای اتابكی ؛ در جاده قم – كاشان ، چهار ایوانی ، قاجاری و به شیوه ی معماری صفوی .

ساروج : مخلوطی است از آهك و خاكستر یا ریگ كه در آب به مرور جذب انیدرید كربنیك كنند و آهكش به صورت سنگ آهك كه محكم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می كنند.

ازاره : آن قسمت ا ز دیوار اتاق و یا ایوان كه از كف طاقچه تا روی زمین بود.

کتاب میراث فرهنگی استان قم